Literatur aldizkarietan eta poema-antologietan ekarria izan da euskarara Cesar Vallejo poeta perutarra, gure literaturako eta poesia itzulpengintzako izen ezagunek ekarria hain zuzen ere: Mikel Lasa, Josu Landa, Edorta Jimenez, Joseba Sarrionandia, Jesus Lete eta Luigi Anselmi. XX. mende hasierako mugimendu abangoardistetan izen handia espainolezko literaturan, 1892ko martxoaren 16an jaioa, Parisen hil zen 1938an, Espainiako gerra bete-betean zela. Durango, Gernika, Bilbo azaltzen dira bere poemetan. Euskaraz argitaratutakoak hemen irakur ditzakezu.
Portugalgo literaturako izen handietako bat da Antonio Lobo Antunesena, joan den martxoaren 5ean zendu zena. Lisboan jaioa, medikua ikasketaz eta bolada batez lanbidez, 70etako hasieran Angolako gerra kolonialean jardun zuen eta esperientzia hark asko eragin zion, eta bere obra osoan dago presente.
Eleberri askoren egilea, pertsonaien psikologian barneratzeko maisua, euskaraz Gauzen ordena naturala liburua irakur daiteke, Iñigo Roque Eguzkitzak euskaratua, Literatura Unibertsala bildumaren baitan (Erein-Igela-Alberdania, 2013). Liburu horretako lehen kapitulua eskaintzen dizuegu, autoreari eta bere obrari buruz argigarria den hitzaurrearekin batera.
Gerrak planeta astintzen duen garaiotan ez da soberakoa aldarri antimilitarista. 1920ko martxoaren 10ean jaio zen Boris Vian idazleak kantu ezaguna du, Desertorea, Koldo Izagirrek euskaratu zuena, gaur gogoratzeko modukoa.
1940ko martxoaren 10ean hil zen Moskun Mikhail Bulgakov. Kieven 1891n jaioa, medikuntza ikasketak egin zituen eta mediku jardun 1920ra bitartean. Fronteko bere mediku esperientzia hainbat narraziotan jaso zuen.
Antzerki lanak idatzi zituen batik bat, ipuin eta eleberriekin batera, eta antzoki zuzendari gisa jardun. Maisua eta Margarita, bere maisulana, bera hil eta 30 urtera argitaratu zuen bere emazteak. Euskaraz irakur daiteke Bulgakov. Begoña Lasak euskaratu eta Barojak argitaratu zuen Mediku baten oroitzapenak liburua, hiru narrazio bilduz, 1988an. Gerora, 2001ean, Literatura Unibertsala bildumaren baitan, Txakur-bihotza euskaratu zuen Jose Moralesek, eta Ibaizabalek argitaratu. Irakurgai dituzu liburu biak.
Poeta errusiarretan gailenetako bat izan zen Anna Akhmatova, gaur 60 urte Moskun hil zena. Zenbait adituk akmeismo izeneko mugimendu literarioan sailkatu izan dute; ordura arteko sinbolismoaren kontrakarrean, poesia lurtarragoa eginez. Akhmatovak hizkera poetiko konkretua eta gardena hautatu zuen. San Petersburgoko Tsarskoie Selo aristokrata-auzoan pasatutako gaztaro pindartsuaren eta hasierako arrakastaren ondoren, errotik aldatu zitzaion bizimodua Urriko Iraultzaren ostean, senarraren fusilaketa eta semearen atxiloketarekin batez ere, eta beste zidor batzuk hartu zituen halabeharrez haren poesiak ere. Hein handi batean, heriotza, pairamendua, memoria eta dolua gailendu zitzaizkion maitasunaren gai ardatzari. Euskaraz Laura Mintegik jarri zuen lehenengoz, Ttu-Ttuá aldizkarian, eta gerora Itxaro Bordak Maiatz-en. Hemen irakur daitezke poema horiek. Edukiari ez ezik formari ere erreparatuta, Josu Landak, azkenik, Munduko Poesia Kaierak bildumarako antologia prestatu zuen, online hemenirakur dezakezuna.
Duela 30 urte, 1996aren otsailaren 29an amaitu zen, ofizialki bederen, Sarajevoko setioa. 1.425 egun eta gauren ostean. Zuzenean bizi izan zuen Izet Sarajlic idazleak, eta Sarajevoko gerrako bilduma liburuan jaso, Bosniako hiriburuko setioaren eta oro har gerraren poema bidezko kronika eta gogoeta aparta den obran. Hitzen Uberan gunean Sarajlici eskainitako artikuluan haren zenbait poema euskaratu zituen Oier Guillanek, eta gerora Iñigo Astizek zazpi poema itzuli zituen, hemen eskaintzen dizkizuegunak.
Poeta eta itsasgizona da Alexander Nerium (Fisterra, 1960), eta bere obran bi lanbide horiek nahasi egiten dira. Bere poesiak itsasoaren gogortasuna, memoria kolektiboa eta bizitzaren igarotzea uztartzen ditu. Itsasoari eskaini dio bizitza eta bere poemetan itsasoa da inspirazio eta bizitzaren metafora. Aintzane Galardik haren sei poema euskaratu ditu galegotik, eta hemeneskaintzen dizkigu.
Aspaldiko laguna genuen Susa literatura argitaletxean Edorta Matauko, itzultzailea eta irakaslea; Susako bazkidea gainera. Asteon utzi gaitu, berak sarritan euskarara ekarritako Stefan Zweig idazlea hil zen egun berean gainera, otsailaren 22an.
Erromantizismoaren indarra ezagutu zuen Heinrich Heinek, eta mugimenduko kidetzat jotzen da maiz, batez ere bere lehen poemengatik, nahiz eta berak gaitzetsi. Errealismoranzko trantsizioa bizi izan zuen, eta bere lanetan ere halako joera nabari da. XIX. mendeko ideia iraultzaileen ezagule, ironia eta kritika soziala ere azalduko dira bere idatzietan. Frantziako Iraultzaren ideien zale, Alemaniako literatura eta boterea kritikatu zituen eta Alemania Gaztea literatur mugimenduaren sortzaile eta sustatzaileetakoa izan zen. Alemanian lan egitea zaila zeukala, 1831n Parisa jo zuen, eta hantxe gelditu, poeta aleman handietako bat dena. 1856ko otsailaren 17 batez jaio zen Heine, eta euskaraz batik bat Joseba Arregik ekarri zuen, aldizkaritan (nagusiki Hermes) eta gero Heineren olerkiak (Rementeria, 1927) liburuan bildu zituen. Osorik irakur dezakezu hemen, Heine euskarara ekarri duten beste autoreen (Klaudio Sagarzazu, Martin Oiartzabal, Anbrosio Zatarain, Jokin Zaitegi, Joseba Sarrionandia) itzulpenekin batera.
Merezi izan zuela Martha Gelhornen obra ezagutzea, non Night Before Easter izeneko narrazioa gailentzen den, esaten du Edorta Jimenezek: “Apartekoa da. Ez literaturaren aldetik dituzkeen balioengatik, horiek zein diren edo ez diren ez bainuke esaten jakingo. Halakorik ezin bihotza ostu dizun ezein kontakizunekin. Izan ere horrexegatik da niretzat apartekoa narrazioa: bihotza ostu zidalako”. Eta halaxe, Pazko bezperako gaua ipuina ekarri zigun euskarara, kazetari eta idazle estatubatuarraren narratiban sartzeko ate aproposa.
Hainbat jakintza alorretan interesa izandakoa eta ikertutakoa, gai aldetik oso obra heterogeneoa da Marcel Schwob idazlearena. Sinbolistengandik hurbil ibilitakoaren obra, dena den, estilo jori eta dotoreak batzen du. XX. mende hasierako autore frantses askorengan eragina izan zuen. Euskaraz Schwoben lau liburu irakur daitezke, osorik. Mimoak (Baroja, 1986) lana itzuli zuen Mikel Lasak duela 40 urte, eta geroztik Periko Diez de Ultzurrunek Urrezko maskaradun erregea (Pamiela, 1987), Literatura Unibertsala bilduman Bizi alegiazkoakJuan Garziak (Ibaizabal, 2002) eta, azkena, Xabier Bovedak, Umeen gurutzada (Labayru, 2018).
Idaztea, niretzat, iluntasunetik babesteko desira bat da, mundura leihoak irekitzeko desira bat” idatzi zuen Bernard Dadie idazle bolikostarrak. Eta idazten gurutzatu zuen mende oso bat, 1916ko otsailaren 11n jaio, eta 103 urte geroago hil baitzen, 2019an. Climbié eta Le pagne noir narrazioen egileak kolonialismoaren zama bertatik bertara nozitu eta salatu zuen, hala bere literaturan nola bere bizitzan. Narratibaz gain, antzerkia ere jorratu zuen, eta poesia. Mendea bete zuelarik, Josu Landak Dadieren zortzi poema euskaratu zituen.
50 urte zituela, 1967ko otsailaren 5ean isildu zen Violeta Parra kantari eta poetaren ahotsa. Heriotzarako hautua egin zuen Violetak, urtebete lehenago mundu osoan eta hainbat hizkuntzatan kantatua izan den Gracias a la vida kantua, ereserkia dagoeneko, plazaratu eta gero. Ez Dok Amairuren garaian ezagutarazia Euskal Herrian, artista txiletar handiaren zenbait kantu euskaraz irakur eta entzun litezke. Eskerrak bizitza eta Eskerrak bizitzari bertsio bana eman zuten Amets Arzallusek eta Garazi Arrulak. Josu Landak sei pieza euskaratu zituen, eta Miren Amurizak kantu bat ekarri zion euskarari. Hemen irakur ditzakezu denak. Eskerrak bizitza | Aire ahizpak
Israelgo estatua Gazan burutzen ari den genozidioaren karietara, EIZIEk kaleratzen duen Senez aldizkarian, Hamahiru poeta palestinar: gailendu dadila hitza poema-bilduma plazaratu zen. Isabel Etxeberria Ramirezek koordinatua, hamalau itzultzaileren eskutik, XX. eta XXI. mendeko hamahiru poeta palestinarren hitza ekarri zuten plazara. Eta orain hitza ahots bihurtu dute Azpeitiko Apoako kideek. Poesia literatur talde honetako partaideek hamahiru poeta horien poemak grabatu eta sareratu dituzte. Hementxe entzun ditzakezu.
Apoa ekimeneko lagunek, lau poema hauek helarazi dizkigute guk ere sarean entzuteko: Hanan Ashrawi Ainhoa Odriozolaren ahotsean:
