ekainak
Eka 09 26
Nobelak (Ehiztari bakarti bat da bihotza, 1940; Begi urrekara bateko errainuak, 1941), ipuinak (Kafe tristearen balada, Pasazaite 2020, ipuin–bilduma euskaraz irakur liteke), antzerki obrak eta poesia idatzi zituen Carson McCullers-ek. Zorrotz ebakitzen duten bizitzaren ertzek zehakatzen dute bere literatura, bere bizitza zeharkatu zuten bezalaxe. Zortzi poema ekarri dizkio euskarari Izaskun Etxebeste Zubizarretak, orain eskaintzen dizkizuegunak.
Eka 05 26
1975. urteko ekainaren 5ean hil zen Gabriel Aresti idazlea. Hainbat lan eta liburu argitaratua, gazte hil zen, eta berak idatzitakoak, eta bere hitzaldi zenbait eta poema ere betirako gorde dira grabazio batzuetan.
Nire aitaren etxea (Gabriel Aresti).
Eka 04 26
Euskarazko hitzak askatzen, esaldietan dantza arazten, olerki eta bertsotan loratzen, film eta antzerkietan irudiztatzen, ipuin, nobela eta gogoetetan besarkatzen, edota kantuetan xaramelatzen ditugunean; euskaraz hitz egin eta sortzen, irakurtzen eta entzuten, zabaltzen eta berri ematen dugularik, gure territorio libre bakarra libreago egiten baitugu, eta gure herria biziago, zerbait eta norbait baikara.
Eka 04 26
Leturiaren egunkari ezkutua, Txillardegiren lehen nobela, 1957an Euskaltzaindiaren ardurapean, «Len eta orain» sortan argitaratu zenean, etapa berri bat hasi zen euskal-nobelagintzan. Horrela abiatzen du Leturiaren egunkari ezkutua aztertuz, Ibon Sarasolak 1975. urtean Kriselu argitaletxean plazaratutako Txillardegi eta Saizarbitoriaren nobelagintza saiakera liburuko lehen kapituluko atala, Leturiaren egunkari ezkutuari eskainia.
Txillardegi eta Saizarbitoriaren lanei buruz idatzi zuen Sarasolak, “bi autoreok hautatu ditut nere ustez ziklo bat hersten eta beste bat irekitzen duten bi pauso dezisiboak direlako gerraondoko euskal nobelagintzan“.
(gehiago…)
Eka 03 26
Allen Ginsberg Estatu Batuetako poeta 1926ko ekainaren 3an jaio zen. Mendeurrena gogoratzeko, Harkaitz Canok euskarari ekarritako Ulua dakargu berriz memoriara,
1956an City Lights argitaletxeak plazaratu zuen Howl eta beste poema batzuk bilduma, aurreko urtean Allen Ginsberg-ek jendaurrean irakurritako poema luzea. AEBko Administrazioak edizioaren zati bat bahitu zuen obszenitatea egotzita, eta auzitara ere eraman zituzten egilea eta editorea. San Franciscoko Six Galleryko lehen irakurraldiaren urteurrenaren karietara, 2005eko udazkenean, Susa argitaletxeak Ulua plazaratu zuen, Harkaitz Canok euskaratu eta bere ahotsez Xerezaderen artxiboa izeneko podcastean irakurria.
Ulua Xerezaderen artxiboan, Harkaitz Canok berak irakurria:
maiatza 29 26
Etxekotutakoak maiz eraman ohi du berekin itzal erbestetar bat. Izan jendearena, eguneroko lekuena, oinordetzan jaso diren zeregin, espazio, egiturena. Zer behar da nonbait etxe egiteko? Zer bizi da gure etxeetan gutaz haratago? Zerk egin du huts zarata berrien erruz loa galtzeko? Gisako galderetan murgiltzen dira Olatz Mitxelenak plazaratu berri duen Etxe arrotz hau (Susa, 2026) liburuan jaso dituen hamar ipuinak. Arroztasuna beti da abisu bat, eta arroztasun horren eguratsea aurkituko ditu irakurleak bakardadeak piztia bihurtu du norbait errepide ertzean, umeek trofeoek bezala egiten dute hegan edo ez dira jaiotzen, etxe-aldaketan gorde ez ziren gauzen zerrendak hazten segitzen du; zehatz-mehatz ikasitako errezetak eta errepikatu nahi ez diren bizitzak, Norvegia puska bat abuztuko ilargi beteko gauean eta beste istorio batzuk.
maiatza 15 26
Biribiltasunik bilatzen ez duen ahots bat dago Peio Iturralderen lehen poema liburuan. Denboraren esku urdinak. Mezuak narrastuagatik bertsoak argitsu nahiko lituzkeenak paratu; mundua marra artera ekarri. Desiraz ari da, heriotzaz, politikaz, maitasunaz eta idazketaz. Atzerapenarekin joatearen aldizkako sentipena; polizia saldoa zinetik bueltan, Zirika!, Allende, aititeren dominak, gorputzak alokagai, ametsak eta auzodefentsa. Ideia bat erdiz erdi: dena da denona. Osorik irakur dezakezue sarean.
maiatza 14 26
AEBen inperialismoaren aurkako borroka beti da boladako, inperialismoak ez baitu su-etenik ematen; baina garai apartsuagoak ditu. XX. mendearen bigarren erdialdean, Hego eta Ertamerikan iparraldeko auzoen aurka eta euren herrialdeetako tiranoen aurka mugimenduak bizi izan ziren, jarrera iraultzaile eta subiranistetan oinarri. El Salvador izan zen haietako bat. Diktadurari ihesi, munduan barrena ibili zen Roque Dalton poeta eta ekintzailea. ERP-ko kidea, 1975eko maiatzaren 14 batez hil zuten. Maitasuna eta politika bere poemagintzaren ardatz, bada euskarari ekarritako bere poemarik, zenbait itzultzailek euskaratuak (Hedoi Etxarte, Jon Benito, Luigi Anselmi, Gorka Arrese), hemen bilduak daudenak.
Api 29 26
Bizitzako uneren batean giza biztanleriaren erdiari baino gehiagori eragiten dion gorputz-prozesu batek —kulturala ere badenak— ez al luke gogoetarako oinarrizko gaia izan behar? Sinestezina dirudien arren, hilekoari buruz hitz egitea zaila da oraindik ere. Ikuspegi askatzaile batetik, eta gogoeta bultzatzea helburu, Maria Reimondezen Basatiak liburuak hilekoa baliatzen du askotariko gaietara heltzeko bide gisa: gorputzak, sexismoa, ekologia, arrazismoa eta transfobia. Jatorrian galegoz argitaratutako saiakera bizia, Nerea Loiolak ekarri du euskarara eta Miren Guilloren hitzaurrea dakar. Susa argitaletxearen Lisipe bildumako titulu berria da.
Api 27 26
“Espetxeko literatura munduan gauza txikia da seguru asko, ezdeusa beharbada, baina literatura hori euskal literaturara eta euskal mundura ekartzen badugu, handitxoagoa da agian. Bada funts bat, badira autore ezagunak, lan bikainak” idatzi zuen Jokin Urainek Urrun da zeru urdina Ataramiñe 2002 2017 literatur koadernoen antologian. 2022ko abenduan ikusi zuen argia kartzelako lanen azken bildumak. Jokin Urain preso egondakoa izanki, espetxeetako literaturan aditu eta aritu jantziena bilakatu zen.
(gehiago…)
Api 26 26
1937ko apirilaren 26an bonbardatu zuten Gernika.
1987ko apìrilean Gernika azalean zekarren Susa aldizkariaren 20 zenbakiak. Bonbardaketaren 50. urteurreneko ale berezia izan zen eta bertan Jose Luis Otamendik, Iñigo Aranbarrik, Mikel Antzak, Edorta Jimenez, Xabier Mendiguren edo Xabier Montoiak. Nazioarteko idazleen lanak euskaratu eta gerrari lotutako pasarte literarioak argitaratu zituzten.
Bonbardeketa gertatu eta oso urte gutxira erbestean sortu zen Gernika aldizkaria ere.
Gernika aldizkariaren sorrera 1943ko udan abiatzen da, Gernikan egindako bilera batekin. Bi urte geroago, Rafael Pikabea “Alzibar” (El Día egunkariaren sortzaileetarik) gidari zela, Donibane Lohizuneko bere etxean kultur elkarte bat sortu zuten (Instituto Vasco de Extensión Cultural Gernika) 1945eko apirilaren 26an, Gernikaren bonbaketaren zortzigarren urteurrenean. Urte bereko urrian argitaratu zuten Gernika aldizkariaren lehen zenbakia Donibane Lohizunen, Rafael Pikabearen sarrera hitz hauekin: “Eup, jaunak! Emen gera gu ere (…) Zeiñ geran? (…) Azkeneko gerratian itxetik kanpora bialiak. Zer nai degun? Irakurri gure esanak, eta laister jakingo dizute nora guazen (…) Atozte bada Alkartuta, danak batian, bultza dezagun gora gure aberri maitia“. 1853an karrikaratu zuten 25. zenbakia eta azkena.
Api 22 26
Apirilaren 21ean hil da Patxi de Vicente Arbeloa itzultzaile eta literaturazale otsagabiarra. Euskara irakasle aritu zen hala gaztetxoekin nola helduekin, baita tabernari ere Iruñeko Malkoa tabernan, eta Iruñeko Udalean itzultzaile jardun zuen gero hainbat urtez, erretiroa hartu arte. 2025ean Oscar Miloszen poema antologia bat ekarri zuen euskarara Susaren Munduko Poesia Kaierak bildumarako, eta azken hilabeteotan, berriz, Robert Desnosen zenbait poema itzultzen ibili da. Horietako hogeita hiru Armiarman ditugu orain irakurgai, haren oroigarri.
Api 14 26
Ekuadorko letretan izen esanguratsu bat da Maria Fernanda Ampuerorena. Idazle eta kazetaria, apirilaren 14an 50 urte bete dituena, literaturara helduaroan murgildu zen eta 2018an lortu zuen oihartzun handia —sariak, itzulpenak— Pelea de Gallos narrazio-liburuarekin. Geroztikako lanek Ampueroren bilakaera sendotu egin dute. Efemeridearekin bat eginez, liburu horretako ipuin bat, Enkantea, euskaraz irakur dezakegu, hiri bateko indarkeriazko narrazio gordin eta bortitza, Maialen Otxandorenak itzulia.
Api 13 26
Apirilaren 13an jaio zen, gaur 120 urte, XX. mendeko idazle handienetarik bat: Samuel Beckett. Ingelesez idatzi zuen lehenik, eta frantsesez gero. Gizakiaren zentzugabetasuna bere literaturaren ardatz, poesia idatzi zuen, ipuinak ere bai, baina eleberriengatik eta antzerki-lanengatik lortu zuen oihartzun eta ezagutza handiena. Molloy (Gerardo Markuletak euskaratua), Malone meurt, Comment c’est eleberriak, kasu, edo Godoten esperoan edo Fin de partie antzezlanak, XX. mendeko antzerki-pieza nagusietako bi. Euskaraz, eta online, irakur daiteke Godoten esperoan, Juan Garziak euskaratua (Alberdania, 2001). Eta baita beste pieza laburrago batzuk ere: Eduardo Mataukok eta Kristin Addisek itzulitako Azkenburuko bulkadak (Susa aldizkaria, 1990), Xabier Montoiak euskaratutako Arratsalde bat (Volgako batelariak, 2006) eta Joseba Urteagak ekarritako Lehen amodioa (Igela, 2000).
Api 10 26
Eleberri satirikoaren maisuetako bat dugu Evelyn Waugh, duela 60 urte, 1966ko apirilaren 10ean hil zena. Londresen sortutako idazlea, ironia eta umorearen bidetik jo zuen eskuarki, eta liburu gogoangarriak ditu Juan Mari Mendizabalek ekarri zuen euskarara, 1995ean, Erein argitaletxearen Milabidai bilduman. Liburuxkan bi narrazio bildu zituen, Dickens atsegin zuen gizona eta Loveday jaunaren ateralditxoa, eta hemen irakur ditzakezu biak.
