Ira
11
26
Angolako idazle, iraultzaile eta estatu-gizona, 1979ko irailaren 10ean hil zen Agostinho Neto. Gaztetandik lotu zitzaion borroka politikoari, eta 1975ean Angolak independentzia lortu zuenean Agostinho Neto hautatu zuten lehendakari. Hainbat hizkuntzatara itzulia, euskarara Urtzi Urrutikoetxeak ekarri zuen lehendabizi, Linterna Gorria aldizkariaren 3. zenbakirako euskaratu baitzuen Afrikako negarra poema. 2004an, poetaren heriotzaren 25 urteurrenean, Koldo Izagirrek, Bego Montoriok, Mikel Elorzak eta Iñigo Aranbarrik bere zenbait poema euskaratu zituzten. Hemen dituzu denak.
Ira
10
26
XIX. mendea amaitzeko bi urte falta zirela, iraiularen 9an, zen du zen Stephane Mallarme. Poesiaren historiako handienetako bat da Mallarme, XIX. mendeko gailurra eta geroko abangoardien aurrekaria. Sinbolismoa gainditu eta inpresionismoaren hastapena abiatu zuen. Aurretik euskarara itzuli gabea, poeta frantsesaren obraren antologia bat badaukagu Munduko Poesia Kaierak bilduman argitaratua, Josu Landak euskaratua. Haren poema konplexu eta harrigarriez gozatzeko parada bikaina.
Abu
31
26
Duela 85 urte hil zen, 1941eko abuztuaren 31n, bere buruaz beste eginda, Marina Tsvetaieva. Bizitza errealitate latza suertatu zitzaion, berea eta bere herriarena, erbestea bizi izan baitzuen Errusiako gerra zibilaren garaian, itzulera, banaketa, senarraren fusilatzea, semearen galera… Bizitzaren enbatei aurre egiteko idazketa zeukan, literatura, non haren askatasun egarria eta amets betegabeak bizitzaren beraren segida diren. Bere eleberri bat irakur daiteke euskaraz, Ene anaia femeninoa (Erein-Igela, 2022, Joxemari Berasategi itzultzaile) eta zenbait poema. Hedoi Etxartek hiru euskaratu zituen, eta bereziki azpimarratzekoa 1924an ondutako Bukaeraren poema, formaz zein edukiz latz landutako poema luze eta ederra, euskaraz irakur daitekeena Josu Landak egindako itzulpenean.
Abu
29
26
Mendea bete du abuztuaren 29an Rene Depestre idazle haitiarrak. 40etako diktadura militarraren aurkako ekintzailea, espetxea eta erbestea nozitu zituen. Negritudearen mugimenduari lotua, Cesaire eta Senghorren bidaide Parisen, Kubara eta Hego Ameriketara itzuli eta 50-60etako mugimendu iraultzaileak bizi izan zituen. Poesian eta prosan aritua, euskaraz bere zenbait narrazio irakur daitezke, Joxan Elosegik euskaratuak. Igelak argitaratu zituen 2013an Eros tren txinatar batean izenburuko liburuan. Haitiarrak 100. urtebetetzea duela ospatzeko, liburu horretako narrazio bi dakartzagu, Urrezko faisaia eta Bazhou.
Abu
28
26
Errusiako literaturaren izen handien artean sailkatu izan ez den arren, tokia izateko adinako lanak idatzi zituen Andrei Platonov idazleak. XIX mendearen amaieran jaioa, 1899ko abuztuaren 28an. Iraultza osteko lehen idazleetakoa, komunista, bere eszeptizismoak eta lanetan zekarren sistemaren kritikak debekua ekarri zioten garai sobietarrean. Lubakia eta Txevengur dira haren lanik ezagunenak (lehena euskarara Iker Sanchok ekarria, Alberdania-Elkar, 2009). 1990ean, Hegats aldizkariaren 3. zenbakian, Karlos Santistebanek Platonoven ipuin bat euskaratu zuen, orain dakarkizueguna: Eguzkiaren sartalderantz.
Abu
27
26
Politikari, kazetari, kulturgile… eremu askotan jardun zuen, eta eragina utzi, Ander Arzelus Luzear-ek. Argia aldizkariaren zuzendari, El Día-ko euskal orriaren arduradun, euskarazko irratigintzan aitzindari Joseba Zubimendirekin batera, EAJko kide, bere lan militanteak espetxera eta erbestera bidali zuen. Berrogeita hamaika urte bete berri, 1949ko abuztuaren 27an hil zen, espetxeko egonaldiak haren osasuna erasana. Antzerkia idatzi zuen batez ere, eta hemen eskaintzen dizkizuegu obra bi: Gibel Handi eta Neskamearen marmarrak. Itzultzaile ere aritu zen, besteak beste Charles Dickensen Eguarri abestia.
Abu
26
26
Arte modernoaren lehen aldarrikatzaileetakoa eta surrealismoaren aitzindaria, izen ezinbestekoa da munduko poesian Guillaume Apollinairerena. Euskaraz zenbait poema irakur daitezke (eta prosazko lan bat), eta hemen bildu ditugu Joseba Sarrionandiak, Luigi Anselmik eta Hedoi Etxartek euskaratutako zazpi pieza. Bestalde, Alcools poemario enblematikoaren bi poema itzuli zituen Koldo Izagirrek, sarrera argigarri bat ere emanez. 1880ko abuztuaren 26an jaioa, gerrako zaurien ondorioz hil zen 1918an Apollinaire.
Abu
25
26
95 urte beteko zituzkeen abuztuaren 25ean Tchicaya U’Tamsi idazleak. Frantziako lehen diputatu beltzaren semea, kongotarra zela aldarrikatu zuen beti, ez afrikarra, errealitate gordin bati atxikia zela eta hartaz arduratua. Idatzia utzi zuen «belztasuna» aldarrikatzea kolonizatzailearen ikuspuntua hartzea zela. Iraultza bat suposatu zuen letretan negritudearen ukoak, besteak beste, U’tamsik bere lehen lanarekin erakutsi zuelako posible zela bestela idaztea (Epitomé, 1962). “Bere herriari mintzo zaion hostotxoa” errealista, fabulatzaile, liriko eta surrealista izan liteke batera, sailkatzeko zaila beti ere, konplexua eta ederra izugarri: idazle handi bat. Hona bere bi poema.
Abu
18
26
Duela 90 urte, 1936ko abuztuaren 18an, Espainiako gerra hasi eta hilabetera, hil zuten faxistek Federico Garcia Lorca. Izen ezinbestekoa literatura unibertsalean, asko izan dira euskarara ekarritako haren lanak. Poeta New Yorken (Erein, 2003) osorik itzuli zuen Juan Luis Zabalak, eta baita poeta granadarraren antologia ederra bildu ere Munduko Poesia Kaierak bilduman. Horretaz gain, Lauaxetak, Gandiagak, Arestik eta beste zenbaitek euskaratu dituzte Garcia Lorcaren lanak, gehienak Armiarman irakurgai daudenak.
Abu
14
26
Gaur egun Lituania den Szetejnien jaioa 1911n, 2004ko abuztuaren 14an hil zen Cracovian Czeslaw Milosz idazle poloniarra. Poeta handia, 1980an Nobel saria jaso zuen. 1984an Pamielak karrikaratutako Alkohola poemak libururako haren bi poema euskaratu zituen Tere Irastortzak. Maiatz aldizkariaren 9. zenbakian, berriz, 1985ean, beste poema bat argitaratu zen. Eta Literatur Gazeta-k Nobel saria jaso zuenean eginiko hitzaldia plazaratu zuen, Eduardo Zabalak. Testuok orrialde batean bildu genituen. 2011n, berriz, Iñigo Astizek euskaratu zituen 11 poema.
Abu
11
26
Hogei urte abuztuaren 11n Mazisi Kunene idazlea hil zela. XX. mendeko Afrikako kulturan izen erreferentziala, euren identitatearen oinarriak berreskuratzeko ezinbestekotzat jo zuen Aime Cesairek. Poeta, kultur eragilea, apartheid-aren aurkako ekintzailea, zulueraren ahalduntzea bultzatu zuen, hizkuntza hegoafrikarren ondarea ere bilduz eta lehen mailara ekarriz. Beren hizkuntzetan egindako lanak ingelesaren parera igotzeko lan egin zuen, bereziki hizkuntza eta kultura zuluaren aldarri eginez. Poeta, haren zazpi pieza ekarri zizkion euskarari Gotzon Barandiaranek. Arantxa Hirigoienek ere poema bat euskaratua zuen Susa aldizkariaren 33. zenbakian.
Abu
09
26
Hogeita hamasei urte zituela, duela 30 hil zen, 1996ko abuztuaren 9an, May Ayim idazlea. Hanburgon jaioa, ama alemaniar eta aita ghanatar banaren alaba, gaztetatik izan zuen interesa kultura afro-alemaniarrarekiko, eta Ratisbonako Unibertsitatean defenditutako tesiak ere horixe izan zuen gaitzat. Bere saiakerez kanpo, gai hori jorratzen dute Ayimen poema ugarik. Bereziki gurasokeriazko diskurtsoak zituen jomugatzat, arrazakeria isil hori, etorkorra dena ulerkorra bainoago. Irakurleari atsedenik ematen ez dion poesia da berea, ez boteretsuen ez besteen hobenik garbitzen ez duena. Munduko Poesia Kaierak bilduman irakur daiteke Garazi Ugalde Pikabeak egindako itzulpenean.
Abu
03
26
XX. mendeko autore katalan polemikoenetako bat izan zen Maria Aurèlia Capmany (Bartzelona 1918-1991), idazle eta itzultzaile katalana, frankismoaren kontrako eta feminismoaren aldeko ekintzaile sutsua. Familia ezkertiar, katalanista eta oneko kide izanik, txikitatik piztu zitzaion gai sozial, politiko eta kulturalekiko garra, eta lur horretan errotu zen bere literatura. Eleberriak eta antzerki-lanak ditu ezagunenak, baita haur literatura ere. Gutun-liburu bat ere badu, Gutun lotsagabeak Emakumetik emakumerako gutun lotsagabeak, eta hango bat euskaratu zuen Danele Sarriugartek, Hiltzaile batek emakume zintzo bati.
Abu
01
26
Egile esperimental garrantzitsuenetakotzat jotzen da Ernst Jandl idazle austriarra, duela 101 urte abuztuaren lehenean jaioa. Tradizio dadaistan hasia, hitz-jokoak, esperimentatzea, umorea… izan dira bere poesiaren ezaugarri nagusiak. Antzerkia eta opera ere idatzitakoa, Iñigo Astizek eta Samara Veltek euskarara ekarri zituzten hamar poemetan testuen edukiak bezainbat antolamenduak ere duen garrantzia nabari daiteke. Luigi Anselmik Bertzerenak (Pamiela, 2006) liburuan itzulitako bi poema ere jarri ditugu irakurgai.
Uzt
29
26
Jatorri palestinarreko poeta eta antzerkigile frantziar-estatubatuarra da Nathalie Handal. Haitin jaioa 1969ko uztailaren 29an, Palestinako Bethleemgoa da haren familia, eta bera hainbat tokitan bizi izan da (Suitza, AEBak, Erresuma Batua…). Hogeitik gora poema-liburu, antzerki eta zinema alorreko lan egin ditu, eta hedabide askotarako idatzi. Xabier Monasteriok itzuli zuen ipuin bat, Umm Kulthum gauerdiz izenburukoa, Qissat, Palestinako Emakumeen ipuinak antologian. Munduko Poesia Kaierak bildumako Biziei ere omen antologian, berriz, Iñigo Aranbarrik euskaratu zuen Atlas poema.
