Hogeita hamasei urte zituela, duela 30 hil zen, 1996ko abuztuaren 9an, May Ayim idazlea. Hanburgon jaioa, ama alemaniar eta aita ghanatar banaren alaba, gaztetatik izan zuen interesa kultura afro-alemaniarrarekiko, eta Ratisbonako Unibertsitatean defenditutako tesiak ere horixe izan zuen gaitzat. Bere saiakerez kanpo, gai hori jorratzen dute Ayimen poema ugarik. Bereziki gurasokeriazko diskurtsoak zituen jomugatzat, arrazakeria isil hori, etorkorra dena ulerkorra bainoago. Irakurleari atsedenik ematen ez dion poesia da berea, ez boteretsuen ez besteen hobenik garbitzen ez duena. Munduko Poesia Kaierak bilduman irakur daiteke Garazi Ugalde Pikabeak egindako itzulpenean.
XX. mendeko autore katalan polemikoenetako bat izan zen Maria Aurèlia Capmany(Bartzelona 1918-1991), idazle eta itzultzaile katalana, frankismoaren kontrako eta feminismoaren aldeko ekintzaile sutsua. Familia ezkertiar, katalanista eta oneko kide izanik, txikitatik piztu zitzaion gai sozial, politiko eta kulturalekiko garra, eta lur horretan errotu zen bere literatura. Eleberriak eta antzerki-lanak ditu ezagunenak, baita haur literatura ere. Gutun-liburu bat ere badu, Gutun lotsagabeak Emakumetik emakumerako gutun lotsagabeak, eta hango bat euskaratu zuen Danele Sarriugartek, Hiltzaile batek emakume zintzo bati.
Egile esperimental garrantzitsuenetakotzat jotzen da Ernst Jandl idazle austriarra, duela 101 urte abuztuaren lehenean jaioa. Tradizio dadaistan hasia, hitz-jokoak, esperimentatzea, umorea… izan dira bere poesiaren ezaugarri nagusiak. Antzerkia eta opera ere idatzitakoa, Iñigo Astizek eta Samara Veltek euskarara ekarri zituzten hamar poemetan testuen edukiak bezainbat antolamenduak ere duen garrantzia nabari daiteke. Luigi Anselmik Bertzerenak (Pamiela, 2006) liburuan itzulitako bi poema ere jarri ditugu irakurgai.
Errusiar erromantizismoaren adierazpen nagusienetakoa da, literaturaren alorrean, Gure garaiko heroia eleberria, Mikhail Lermontoven idatzirik behinena, Jose Moralesen itzulpenari esker euskaraz irakur daitekeena. Eleberriez gain, baina, haren bost poema ere ekarri izan dira euskarara, 80etan aldizkarietan (Hotsizki, Maiatz) eta itzulitako poemen bilduma batean (Hezurrezko xirulak, Elkar, 1991). Uztailaren 27 batez hil zen Lermontov, duela 185 urte, eta hemen dituzu irakurgai bere poemak.
Sortzez Raymond-Théodore Barthelmess genuen Henri Calet, eta senez idazlea, idazlea artikuluak eta oroitzapenak ematen zituenean ere. Erdi kronika erdi nobela, autobiografiaren eta fikzioaren arteko obra berezi bat eraiki zuen, bere burua erakusten duen historiagile baten gisan. Caleti interesatzen zaion historia ordea ez da orri handiena, XX. mendearen lehen erdiko Parisen jasotzen dituen hosto xeheena baizik: klase apaletan, beren bizitzaren jabe ez direnen historiarik gabeko historian, proletalgotik marginalitatera sartu-irten bizi den mundu garratz eta hunkigarri horretan aurkitu zuen gaia. Erresistentzian sartu zen, atxilotu egin zuten, ihes egin zuen, erresistentzian jarraitu zuen. Gero, 1945ean, Fresnesera itzuli zen ostera eta paretetan idatzitako guztia bildu zuen, argitaratzeko, historiaren higieneak oihu haiek isil zitzan baino lehen (Les murs de Fresnes, 1945). Henri Caleten aipatu ezaugarriok ederki islatzen dira kolaboratzaile finkoa izan zen Combat aldizkarian azaldu eta Koldo Izagirrek itzulitakoDanbor hotsik gabeko abertzaletasuna artikuluan (Patriotisme sans tambour, 1945). Uztailak 14 zituela hil zen orain hirurogeita hamar urte.
XX. mendeko pentsalari feminista erreferenteetako bat da Monique Wittig (1935-2003), uztailaren 13an Dannemarien jaioa. Eta Pentsamendu heterozuzena (The Straight Mind and Other Essays) artikulu-bilduma, haren obra esanguratsuena. Lisipe bildumaren baitan, Susa argitaletxeak plazaratu zuen 2017an. Teoria politikoak eta praktika sozial-pertsonalak bat egiten duten tokian, hortxe dabil Wittig; militantziaren eta aktibismoaren parte bat dira haren artikuluak. Lehenagotik, dena den, Itxaro Bordak euskarari ekarriak zizkion haren Hiru ipuin (Maiatza, 2013) eta Ikuspuntu berezia ala unibertsala artikulua (Utriusque Vasconiae, 2010).
Txekiako literaturak eman duen idazle handienetako bat da Jan Neruda, 1834ko uztailaren 9an Pragako Mala Strana auzunean jaioa, gaur egun bere izena daraman kalean. Hilerriko loreak poema liburuarekin estreinatu zen 1857an. Poeta izanagatik, haren lan ezagunena Mala Stranako ipuinak liburua da, 1877an argitaratua, eta Fernando Reyk 2001ean euskarara ekarria, Literatura Unibertsala bilduman. 2022an, Karlos Cid Abasolok Nerudaren Ryšánek jauna eta Schlegl jauna narrazioa euskaratu zuen, Booktegin irakur daitekeena.
Egindako itzulpen lanek ezagun eginagatik ere, Hamlet(1952, Buenos Aires) eta Platero eta biok (1953, Montevideo), bere poemak idatzi eta argitaratua zen Bingen Ametzagalehenagotik, Euzko Deya eta Euzkadi agerkarietan, eta Olerti Egunetan parte hartutakoa zen. Ametzaga Algortan jaio zen duela 125 urte, 1901eko uztailaren 1ean, eta 1969ko otsailaren 4an hil Caracasen. Xabier Irujok atondu eta Susaargitaletxeak 2006an plazaratutako Itsaso aurrean poesia antologian irakur daitezke algortarraren 46 sortzezko poema eta 22 itzulpen, besteak beste Oscar Wilderen Reading Bahitegiko Leloa, 1854an Euzko-Gogoan agertu zena.
Eskola-irakaslea, militante politiko anti-apartheid ekina, ANCko buruzagi historikoa eta Hegoafrikako Legebiltzarreko lehen lehendakaria apartheid osteko aroan. Eta idazlea. Ellen Kuzwayo. Arrakasta handia ukan zuten bere memoriek, Call Me Woman izeneko liburuan jasoak. Eta errekonozimendua ere Soweton kondatuak (Txalaparta, 1996) obrak, non bere herriko narrazioak jasotzen dituen, berak bizi izan zuen Hegoafrikaren testuinguruan kokatuak (arrazismoa, pobrezia, emakumeen opresioa…). Gaur egun gehiago praktikatu beharko genukeen azpizenburua dauka narrazio-liburuak, Aintzane Ibarzabalen itzulpenari esker euskaraz irakur daitekeena: Soweton kondatuak. Eseri eta entzun.
Alemaniar espresionismoaren erakusleetako bat, Alfred Döblin, 1957ko ekainaren 26an hil zen. Ikasketa eta lanbidez estreina psikiatra izan zen idazlea, sozialista eta jatorri judukoa, 1933an Alemaniatik Frantziara erbesteratu zen, eta gero okupazio garaian AEBetara. Der Sturm aldizkarian poesiak argitaratzen hasia, idazle alemanen elkarteko lehendakari izan zena, eleberrigintzan ezaguna izan bada ere, antzerki eta saio lanak ere egin zituen. Anton Garikanok euskaratu zuen Berlin Alexanderplatz bere obra ezagunena, eta Literatura Unibertsala bilduman Ibaizabalekin plazaratu 2000an.
Mendea beteko zukeen Ingeborg Bachmann idazleak ekainaren 25ean, 1926an jaio baitzen Klagenfurten, Austrian. Literatura alemanaren izen handienetako bat da. Gruppe 47 literatur “talde”ko kide, Bachmannen lanen indarra eta balioa azkar nabarmendu zen, hala poesian nola prosan. Eta errekonozimendu handia izan zuten irratinobeletan. Iñigo Aranbarrik ekarri zituen euskarara autorearen zazpi poema, eta gerora Susaren Munduko Poesia Kaierak bilduman antologia egin zuen Nagore Tolosak. Online irakur ditzakezun poema hauez gain, Erein-Igelak Literatura Unibertsala bildumaren baitan Aldibereko ipuin-bilduma kaleratu zuen, Idoia Santamariak euskaratua.
Ekainaren 19 batez jaio zen Jose Rizal, idazlea eta Filipinetako borroka subiranistaren erreferente nagusia. 35 urte zituela, sedizio delituaren akusaziopean, fusilatu zuten Espainiako Armadaren soldaduek, 1896ko abenduaren 30ean, bere herriak independentzia lortu baino bi urte lehenago. Noli me tangere eleberriak egin zuen ezagun letren eta politika kolonialaren kontrako borrokaren munduan. Hil bezperan Nire Azken Adioa poema idatzi zuen, Koldo Izagirrek euskarari ekarri ziona.
Allen Ginsberg Estatu Batuetako poeta 1926ko ekainaren 3an jaio zen. Mendeurrena gogoratzeko, Harkaitz Canok euskarari ekarritako Ulua dakargu berriz memoriara,
1956an City Lights argitaletxeak plazaratu zuen Howleta beste poema batzuk bilduma, aurreko urtean Allen Ginsberg-ek jendaurrean irakurritako poema luzea. AEBko Administrazioak edizioaren zati bat bahitu zuen obszenitatea egotzita, eta auzitara ere eraman zituzten egilea eta editorea. San Franciscoko Six Galleryko lehen irakurraldiaren urteurrenaren karietara, 2005eko udazkenean, Susa argitaletxeak Ulua plazaratu zuen, Harkaitz Canok euskaratu eta bere ahotsez Xerezaderen artxiboa izeneko podcastean irakurria.
AEBen inperialismoaren aurkako borroka beti da boladako, inperialismoak ez baitu su-etenik ematen; baina garai apartsuagoak ditu. XX. mendearen bigarren erdialdean, Hego eta Ertamerikan iparraldeko auzoen aurka eta euren herrialdeetako tiranoen aurka mugimenduak bizi izan ziren, jarrera iraultzaile eta subiranistetan oinarri. El Salvador izan zen haietako bat. Diktadurari ihesi, munduan barrena ibili zen Roque Dalton poeta eta ekintzailea. ERP-ko kidea, 1975eko maiatzaren 14 batez hil zuten. Maitasuna eta politika bere poemagintzaren ardatz, bada euskarari ekarritako bere poemarik, zenbait itzultzailek euskaratuak (Hedoi Etxarte, Jon Benito, Luigi Anselmi, Gorka Arrese), hemen bilduak daudenak.
1987ko apìrilean Gernika azalean zekarren Susa aldizkariaren 20 zenbakiak. Bonbardaketaren 50. urteurreneko ale berezia izan zen eta bertan Jose Luis Otamendik, Iñigo Aranbarrik, Mikel Antzak, Edorta Jimenez, Xabier Mendiguren edo Xabier Montoiak. Nazioarteko idazleen lanak euskaratu eta gerrari lotutako pasarte literarioak argitaratu zituzten.
Gernika aldizkaria 1945an
Bonbardeketa gertatu eta oso urte gutxira erbestean sortu zen Gernikaaldizkaria ere.
Gernika aldizkariaren sorrera 1943ko udan abiatzen da, Gernikan egindako bilera batekin. Bi urte geroago, Rafael Pikabea “Alzibar” (El Día egunkariaren sortzaileetarik) gidari zela, Donibane Lohizuneko bere etxean kultur elkarte bat sortu zuten (Instituto Vasco de Extensión Cultural Gernika) 1945eko apirilaren 26an, Gernikaren bonbaketaren zortzigarren urteurrenean. Urte bereko urrian argitaratu zuten Gernika aldizkariaren lehen zenbakia Donibane Lohizunen, Rafael Pikabearen sarrera hitz hauekin: “Eup, jaunak! Emen gera gu ere (…) Zeiñ geran? (…) Azkeneko gerratian itxetik kanpora bialiak. Zer nai degun? Irakurri gure esanak, eta laister jakingo dizute nora guazen (…) Atozte bada Alkartuta, danak batian, bultza dezagun gora gure aberri maitia“. 1853an karrikaratu zuten 25. zenbakia eta azkena.
