Alemaniar espresionismoaren erakusleetako bat, Alfred Döblin, 1957ko ekainaren 26an hil zen. Ikasketa eta lanbidez estreina psikiatra izan zen idazlea, sozialista eta jatorri judukoa, 1933an Alemaniatik Frantziara erbesteratu zen, eta gero okupazio garaian AEBetara. Der Sturm aldizkarian poesiak argitaratzen hasia, idazle alemanen elkarteko lehendakari izan zena, eleberrigintzan ezaguna izan bada ere, antzerki eta saio lanak ere egin zituen. Anton Garikanok euskaratu zuen Berlin Alexanderplatz bere obra ezagunena, eta Literatura Unibertsala bilduman Ibaizabalekin plazaratu 2000an.
Mendea beteko zukeen Ingeborg Bachmann idazleak ekainaren 25ean, 1926an jaio baitzen Klagenfurten, Austrian. Literatura alemanaren izen handienetako bat da. Gruppe 47 literatur “talde”ko kide, Bachmannen lanen indarra eta balioa azkar nabarmendu zen, hala poesian nola prosan. Eta errekonozimendu handia izan zuten irratinobeletan. Iñigo Aranbarrik ekarri zituen euskarara autorearen zazpi poema, eta gerora Susaren Munduko Poesia Kaierak bilduman antologia egin zuen Nagore Tolosak. Online irakur ditzakezun poema hauez gain, Erein-Igelak Literatura Unibertsala bildumaren baitan Aldibereko ipuin-bilduma kaleratu zuen, Idoia Santamariak euskaratua.
Ekainaren 19 batez jaio zen Jose Rizal, idazlea eta Filipinetako borroka subiranistaren erreferente nagusia. 35 urte zituela, sedizio delituaren akusaziopean, fusilatu zuten Espainiako Armadaren soldaduek, 1896ko abenduaren 30ean, bere herriak independentzia lortu baino bi urte lehenago. Noli me tangere eleberriak egin zuen ezagun letren eta politika kolonialaren kontrako borrokaren munduan. Hil bezperan Nire Azken Adioa poema idatzi zuen, Koldo Izagirrek euskarari ekarri ziona.
Allen Ginsberg Estatu Batuetako poeta 1926ko ekainaren 3an jaio zen. Mendeurrena gogoratzeko, Harkaitz Canok euskarari ekarritako Ulua dakargu berriz memoriara,
1956an City Lights argitaletxeak plazaratu zuen Howleta beste poema batzuk bilduma, aurreko urtean Allen Ginsberg-ek jendaurrean irakurritako poema luzea. AEBko Administrazioak edizioaren zati bat bahitu zuen obszenitatea egotzita, eta auzitara ere eraman zituzten egilea eta editorea. San Franciscoko Six Galleryko lehen irakurraldiaren urteurrenaren karietara, 2005eko udazkenean, Susa argitaletxeak Ulua plazaratu zuen, Harkaitz Canok euskaratu eta bere ahotsez Xerezaderen artxiboa izeneko podcastean irakurria.
AEBen inperialismoaren aurkako borroka beti da boladako, inperialismoak ez baitu su-etenik ematen; baina garai apartsuagoak ditu. XX. mendearen bigarren erdialdean, Hego eta Ertamerikan iparraldeko auzoen aurka eta euren herrialdeetako tiranoen aurka mugimenduak bizi izan ziren, jarrera iraultzaile eta subiranistetan oinarri. El Salvador izan zen haietako bat. Diktadurari ihesi, munduan barrena ibili zen Roque Dalton poeta eta ekintzailea. ERP-ko kidea, 1975eko maiatzaren 14 batez hil zuten. Maitasuna eta politika bere poemagintzaren ardatz, bada euskarari ekarritako bere poemarik, zenbait itzultzailek euskaratuak (Hedoi Etxarte, Jon Benito, Luigi Anselmi, Gorka Arrese), hemen bilduak daudenak.
1987ko apìrilean Gernika azalean zekarren Susa aldizkariaren 20 zenbakiak. Bonbardaketaren 50. urteurreneko ale berezia izan zen eta bertan Jose Luis Otamendik, Iñigo Aranbarrik, Mikel Antzak, Edorta Jimenez, Xabier Mendiguren edo Xabier Montoiak. Nazioarteko idazleen lanak euskaratu eta gerrari lotutako pasarte literarioak argitaratu zituzten.
Gernika aldizkaria 1945an
Bonbardeketa gertatu eta oso urte gutxira erbestean sortu zen Gernikaaldizkaria ere.
Gernika aldizkariaren sorrera 1943ko udan abiatzen da, Gernikan egindako bilera batekin. Bi urte geroago, Rafael Pikabea “Alzibar” (El Día egunkariaren sortzaileetarik) gidari zela, Donibane Lohizuneko bere etxean kultur elkarte bat sortu zuten (Instituto Vasco de Extensión Cultural Gernika) 1945eko apirilaren 26an, Gernikaren bonbaketaren zortzigarren urteurrenean. Urte bereko urrian argitaratu zuten Gernika aldizkariaren lehen zenbakia Donibane Lohizunen, Rafael Pikabearen sarrera hitz hauekin: “Eup, jaunak! Emen gera gu ere (…) Zeiñ geran? (…) Azkeneko gerratian itxetik kanpora bialiak. Zer nai degun? Irakurri gure esanak, eta laister jakingo dizute nora guazen (…) Atozte bada Alkartuta, danak batian, bultza dezagun gora gure aberri maitia“. 1853an karrikaratu zuten 25. zenbakia eta azkena.
Ekuadorko letretan izen esanguratsu bat da Maria Fernanda Ampuerorena. Idazle eta kazetaria, apirilaren 14an 50 urte bete dituena, literaturara helduaroan murgildu zen eta 2018an lortu zuen oihartzun handia —sariak, itzulpenak— Pelea de Gallos narrazio-liburuarekin. Geroztikako lanek Ampueroren bilakaera sendotu egin dute. Efemeridearekin bat eginez, liburu horretako ipuin bat, Enkantea, euskaraz irakur dezakegu, hiri bateko indarkeriazko narrazio gordin eta bortitza, Maialen Otxandorenak itzulia.
Apirilaren 13an jaio zen, gaur 120 urte, XX. mendeko idazle handienetarik bat: Samuel Beckett. Ingelesez idatzi zuen lehenik, eta frantsesez gero. Gizakiaren zentzugabetasuna bere literaturaren ardatz, poesia idatzi zuen, ipuinak ere bai, baina eleberriengatik eta antzerki-lanengatik lortu zuen oihartzun eta ezagutza handiena. Molloy (Gerardo Markuletak euskaratua), Malone meurt, Comment c’est eleberriak, kasu, edo Godoten esperoan edo Fin de partie antzezlanak, XX. mendeko antzerki-pieza nagusietako bi. Euskaraz, eta online, irakur daiteke Godoten esperoan, Juan Garziak euskaratua (Alberdania, 2001). Eta baita beste pieza laburrago batzuk ere: Eduardo Mataukok eta Kristin Addisek itzulitako Azkenburuko bulkadak (Susa aldizkaria, 1990), Xabier Montoiak euskaratutako Arratsalde bat (Volgako batelariak, 2006) eta Joseba Urteagak ekarritako Lehen amodioa (Igela, 2000).
Eleberri satirikoaren maisuetako bat dugu Evelyn Waugh, duela 60 urte, 1966ko apirilaren 10ean hil zena. Londresen sortutako idazlea, ironia eta umorearen bidetik jo zuen eskuarki, eta liburu gogoangarriak ditu Juan Mari Mendizabalek ekarri zuen euskarara, 1995ean, Erein argitaletxearen Milabidai bilduman. Liburuxkan bi narrazio bildu zituen, Dickens atsegin zuen gizona eta Loveday jaunaren ateralditxoa, eta hemen irakur ditzakezu biak.
Urte asko daramatzagu Ekialde Hurbilera begira, urte asko palestinarren eta israeldarren arteko gatazkarekin. Denak bizi izango zituzkeen Gassan Kanafani idazle palestinarrak, 36 urte baizik ez zituela Mossadek hil ez balu. 1936an jaioa, gaur 90 urte, 1948an haien lurrak okupatu eta familia Libanora erbesteratua, idazletza eta kazetaritza gaztetandik landu zituen Kanafanik.
Bere herriaren eskubideen aldeko ekintzailetzan ere jardun zuen FPLP alderdian. Literatura palestinar eta arabiarrean mugarri bat izan zen Gizonak eguzkitan eleberria, 1963an argitaratua, eta haren atal bat euskaratu zuen Iñigo Aranbarrik, eta Susa aldizkarian plazaratu 1993an. Hona hemen.
1936ko martxoaren 22an bere burua botata hil zen, 21 urte artean bete gabe zituela, Gurutz Sarasola Lotsati. Urtea zeraman olerkiak El Día eta El Pueblo Vasco-n argitaratzen, eta tarte labur horretan ahots indartsu eta partikular baten jabe zela erakutsi zuen. Garaiak eta gertaerek isildua, ezezaguna erabat, Jon Aranok eta Iñaki Segurolak plazaratu zuten 90eko hamarkadan idazle itsasondoarra, eta Alvaro Rabellik Alberdaniarekin argitaratu zuen, 2003an, haren poema guztien bilduma, Lotsati, ilunpetik argira liburuan. Armiarman ere bildu genituen Lotsatiren poemak.
Kataluniako literaturan izen ezinbestekoa da Miquel Marti i Pol-ena. Martxoaren 19 batez jaiotako poeta handia, Marta maitea gehien erosi den katalanezko poema-liburua da (euskaraz irakur daiteke, Joxemari Sestorainek itzulia, Denonarteanek argitaratua 2011n). Aurretik literatur aldizkarietara iritsi zen haren ahotsa euskaratua, Goiz-Argi aldizkarian Sabin Muniategik egindako itzulpenekin lehenbizi, eta batik bat Joseba Sarrionandiak euskarari ekarritako hamar poemekin (Maiatz aldizkarian eta Hezurrezko xirulak liburuan), eta Itxaro Bordak itzulitako poemarekin. Hemen irakur daitezke azken bienak.
Literatur aldizkarietan eta poema-antologietan ekarria izan da euskarara Cesar Vallejo poeta perutarra, gure literaturako eta poesia itzulpengintzako izen ezagunek ekarria hain zuzen ere: Mikel Lasa, Josu Landa, Edorta Jimenez, Joseba Sarrionandia, Jesus Lete eta Luigi Anselmi. XX. mende hasierako mugimendu abangoardistetan izen handia espainolezko literaturan, 1892ko martxoaren 16an jaioa, Parisen hil zen 1938an, Espainiako gerra bete-betean zela. Durango, Gernika, Bilbo azaltzen dira bere poemetan. Euskaraz argitaratutakoak hemen irakur ditzakezu.
Gerrak planeta astintzen duen garaiotan ez da soberakoa aldarri antimilitarista. 1920ko martxoaren 10ean jaio zen Boris Vian idazleak kantu ezaguna du, Desertorea, Koldo Izagirrek euskaratu zuena, gaur gogoratzeko modukoa.
1940ko martxoaren 10ean hil zen Moskun Mikhail Bulgakov. Kieven 1891n jaioa, medikuntza ikasketak egin zituen eta mediku jardun 1920ra bitartean. Fronteko bere mediku esperientzia hainbat narraziotan jaso zuen.
Antzerki lanak idatzi zituen batik bat, ipuin eta eleberriekin batera, eta antzoki zuzendari gisa jardun. Maisua eta Margarita, bere maisulana, bera hil eta 30 urtera argitaratu zuen bere emazteak. Euskaraz irakur daiteke Bulgakov. Begoña Lasak euskaratu eta Barojak argitaratu zuen Mediku baten oroitzapenak liburua, hiru narrazio bilduz, 1988an. Gerora, 2001ean, Literatura Unibertsala bildumaren baitan, Txakur-bihotza euskaratu zuen Jose Moralesek, eta Ibaizabalek argitaratu. Irakurgai dituzu liburu biak.
