Api
26
26
1937ko apirilaren 26an bonbardatu zuten Gernika.
Susa aldizkaria 1987an
1987ko apìrilean Gernika azalean zekarren Susa aldizkariaren 20 zenbakiak. Bonbardaketaren 50. urteurreneko ale berezia izan zen eta bertan Jose Luis Otamendik, Iñigo Aranbarrik, Mikel Antzak, Edorta Jimenez, Xabier Mendiguren edo Xabier Montoiak. Nazioarteko idazleen lanak euskaratu eta gerrari lotutako pasarte literarioak argitaratu zituzten.
Gernika aldizkaria 1945an
Bonbardeketa gertatu eta oso urte gutxira erbestean sortu zen Gernika aldizkaria ere.
Gernika aldizkariaren sorrera 1943ko udan abiatzen da, Gernikan egindako bilera batekin. Bi urte geroago, Rafael Pikabea “Alzibar” (El Día egunkariaren sortzaileetarik) gidari zela, Donibane Lohizuneko bere etxean kultur elkarte bat sortu zuten (Instituto Vasco de Extensión Cultural Gernika) 1945eko apirilaren 26an, Gernikaren bonbaketaren zortzigarren urteurrenean. Urte bereko urrian argitaratu zuten Gernika aldizkariaren lehen zenbakia Donibane Lohizunen, Rafael Pikabearen sarrera hitz hauekin: “Eup, jaunak! Emen gera gu ere (…) Zeiñ geran? (…) Azkeneko gerratian itxetik kanpora bialiak. Zer nai degun? Irakurri gure esanak, eta laister jakingo dizute nora guazen (…) Atozte bada Alkartuta, danak batian, bultza dezagun gora gure aberri maitia“. 1853an karrikaratu zuten 25. zenbakia eta azkena.
Api
14
26
Ekuadorko letretan izen esanguratsu bat da Maria Fernanda Ampuerorena. Idazle eta kazetaria, apirilaren 14an 50 urte bete dituena, literaturara helduaroan murgildu zen eta 2018an lortu zuen oihartzun handia —sariak, itzulpenak— Pelea de Gallos narrazio-liburuarekin. Geroztikako lanek Ampueroren bilakaera sendotu egin dute. Efemeridearekin bat eginez, liburu horretako ipuin bat, Enkantea, euskaraz irakur dezakegu, hiri bateko indarkeriazko narrazio gordin eta bortitza, Maialen Otxandorenak itzulia.
Api
13
26
Apirilaren 13an jaio zen, gaur 120 urte, XX. mendeko idazle handienetarik bat: Samuel Beckett. Ingelesez idatzi zuen lehenik, eta frantsesez gero. Gizakiaren zentzugabetasuna bere literaturaren ardatz, poesia idatzi zuen, ipuinak ere bai, baina eleberriengatik eta antzerki-lanengatik lortu zuen oihartzun eta ezagutza handiena. Molloy (Gerardo Markuletak euskaratua), Malone meurt, Comment c’est eleberriak, kasu, edo Godoten esperoan edo Fin de partie antzezlanak, XX. mendeko antzerki-pieza nagusietako bi. Euskaraz, eta online, irakur daiteke Godoten esperoan, Juan Garziak euskaratua (Alberdania, 2001). Eta baita beste pieza laburrago batzuk ere: Eduardo Mataukok eta Kristin Addisek itzulitako Azkenburuko bulkadak (Susa aldizkaria, 1990), Xabier Montoiak euskaratutako Arratsalde bat (Volgako batelariak, 2006) eta Joseba Urteagak ekarritako Lehen amodioa (Igela, 2000).
Api
10
26
Eleberri satirikoaren maisuetako bat dugu Evelyn Waugh, duela 60 urte, 1966ko apirilaren 10ean hil zena. Londresen sortutako idazlea, ironia eta umorearen bidetik jo zuen eskuarki, eta liburu gogoangarriak ditu Juan Mari Mendizabalek ekarri zuen euskarara, 1995ean, Erein argitaletxearen Milabidai bilduman. Liburuxkan bi narrazio bildu zituen, Dickens atsegin zuen gizona eta Loveday jaunaren ateralditxoa, eta hemen irakur ditzakezu biak.
Api
09
26
Urte asko daramatzagu Ekialde Hurbilera begira, urte asko palestinarren eta israeldarren arteko gatazkarekin. Denak bizi izango zituzkeen Gassan Kanafani idazle palestinarrak, 36 urte baizik ez zituela Mossadek hil ez balu. 1936an jaioa, gaur 90 urte, 1948an haien lurrak okupatu eta familia Libanora erbesteratua, idazletza eta kazetaritza gaztetandik landu zituen Kanafanik.
Bere herriaren eskubideen aldeko ekintzailetzan ere jardun zuen FPLP alderdian. Literatura palestinar eta arabiarrean mugarri bat izan zen Gizonak eguzkitan eleberria, 1963an argitaratua, eta haren atal bat euskaratu zuen Iñigo Aranbarrik, eta Susa aldizkarian plazaratu 1993an. Hona hemen.
Mar
22
26
1936ko martxoaren 22an bere burua botata hil zen, 21 urte artean bete gabe zituela, Gurutz Sarasola Lotsati. Urtea zeraman olerkiak El Día eta El Pueblo Vasco-n argitaratzen, eta tarte labur horretan ahots indartsu eta partikular baten jabe zela erakutsi zuen. Garaiak eta gertaerek isildua, ezezaguna erabat, Jon Aranok eta Iñaki Segurolak plazaratu zuten 90eko hamarkadan idazle itsasondoarra, eta Alvaro Rabellik Alberdaniarekin argitaratu zuen, 2003an, haren poema guztien bilduma, Lotsati, ilunpetik argira liburuan. Armiarman ere bildu genituen Lotsatiren poemak.
Mar
19
26
Kataluniako literaturan izen ezinbestekoa da Miquel Marti i Pol-ena. Martxoaren 19 batez jaiotako poeta handia, Marta maitea gehien erosi den katalanezko poema-liburua da (euskaraz irakur daiteke, Joxemari Sestorainek itzulia, Denonarteanek argitaratua 2011n). Aurretik literatur aldizkarietara iritsi zen haren ahotsa euskaratua, Goiz-Argi aldizkarian Sabin Muniategik egindako itzulpenekin lehenbizi, eta batik bat Joseba Sarrionandiak euskarari ekarritako hamar poemekin (Maiatz aldizkarian eta Hezurrezko xirulak liburuan), eta Itxaro Bordak itzulitako poemarekin. Hemen irakur daitezke azken bienak.
Mar
16
26
Literatur aldizkarietan eta poema-antologietan ekarria izan da euskarara Cesar Vallejo poeta perutarra, gure literaturako eta poesia itzulpengintzako izen ezagunek ekarria hain zuzen ere: Mikel Lasa, Josu Landa, Edorta Jimenez, Joseba Sarrionandia, Jesus Lete eta Luigi Anselmi. XX. mende hasierako mugimendu abangoardistetan izen handia espainolezko literaturan, 1892ko martxoaren 16an jaioa, Parisen hil zen 1938an, Espainiako gerra bete-betean zela. Durango, Gernika, Bilbo azaltzen dira bere poemetan. Euskaraz argitaratutakoak hemen irakur ditzakezu.
Mar
10
26
Gerrak planeta astintzen duen garaiotan ez da soberakoa aldarri antimilitarista. 1920ko martxoaren 10ean jaio zen Boris Vian idazleak kantu ezaguna du, Desertorea, Koldo Izagirrek euskaratu zuena, gaur gogoratzeko modukoa.
Euskarara itzuli diren eleberri pare batez gain (Ttu eginen dut zuen hilobietan ezaguna eta Egunen aparra), literatur aldizkarietan hiru pieza irakur daitezke online: Olertin Sabin Muniategik emandako Poema; Susan Joxerra Utretxek euskaratutako Drenkula; eta Antton Azkargortak Ttu-Ttuárako itzulitako Amodioa itsua da.
Mar
10
26
1940ko martxoaren 10ean hil zen Moskun Mikhail Bulgakov. Kieven 1891n jaioa, medikuntza ikasketak egin zituen eta mediku jardun 1920ra bitartean. Fronteko bere mediku esperientzia hainbat narraziotan jaso zuen.
Antzerki lanak idatzi zituen batik bat, ipuin eta eleberriekin batera, eta antzoki zuzendari gisa jardun. Maisua eta Margarita, bere maisulana, bera hil eta 30 urtera argitaratu zuen bere emazteak. Euskaraz irakur daiteke Bulgakov. Begoña Lasak euskaratu eta Barojak argitaratu zuen Mediku baten oroitzapenak liburua, hiru narrazio bilduz, 1988an. Gerora, 2001ean, Literatura Unibertsala bildumaren baitan, Txakur-bihotza euskaratu zuen Jose Moralesek, eta Ibaizabalek argitaratu. Irakurgai dituzu liburu biak.
Mar
05
26
Poeta errusiarretan gailenetako bat izan zen Anna Akhmatova, gaur 60 urte Moskun hil zena. Zenbait adituk akmeismo izeneko mugimendu literarioan sailkatu izan dute; ordura arteko sinbolismoaren kontrakarrean, poesia lurtarragoa eginez. Akhmatovak hizkera poetiko konkretua eta gardena hautatu zuen. San Petersburgoko Tsarskoie Selo aristokrata-auzoan pasatutako gaztaro pindartsuaren eta hasierako arrakastaren ondoren, errotik aldatu zitzaion bizimodua Urriko Iraultzaren ostean, senarraren fusilaketa eta semearen atxiloketarekin batez ere, eta beste zidor batzuk hartu zituen halabeharrez haren poesiak ere. Hein handi batean, heriotza, pairamendua, memoria eta dolua gailendu zitzaizkion maitasunaren gai ardatzari. Euskaraz Laura Mintegik jarri zuen lehenengoz, Ttu-Ttuá aldizkarian, eta gerora Itxaro Bordak Maiatz-en. Hemen irakur daitezke poema horiek. Edukiari ez ezik formari ere erreparatuta, Josu Landak, azkenik, Munduko Poesia Kaierak bildumarako antologia prestatu zuen, online hemen irakur dezakezuna.
Mar
01
26
Duela 30 urte, 1996aren otsailaren 29an amaitu zen, ofizialki bederen, Sarajevoko setioa. 1.425 egun eta gauren ostean. Zuzenean bizi izan zuen Izet Sarajlic idazleak, eta Sarajevoko gerrako bilduma liburuan jaso, Bosniako hiriburuko setioaren eta oro har gerraren poema bidezko kronika eta gogoeta aparta den obran. Hitzen Uberan gunean Sarajlici eskainitako artikuluan haren zenbait poema euskaratu zituen Oier Guillanek, eta gerora Iñigo Astizek zazpi poema itzuli zituen, hemen eskaintzen dizkizuegunak.
Ots
17
26
Erromantizismoaren indarra ezagutu zuen Heinrich Heinek, eta mugimenduko kidetzat jotzen da maiz, batez ere bere lehen poemengatik, nahiz eta berak gaitzetsi. Errealismoranzko trantsizioa bizi izan zuen, eta bere lanetan ere halako joera nabari da. XIX. mendeko ideia iraultzaileen ezagule, ironia eta kritika soziala ere azalduko dira bere idatzietan. Frantziako Iraultzaren ideien zale, Alemaniako literatura eta boterea kritikatu zituen eta Alemania Gaztea literatur mugimenduaren sortzaile eta sustatzaileetakoa izan zen. Alemanian lan egitea zaila zeukala, 1831n Parisa jo zuen, eta hantxe gelditu, poeta aleman handietako bat dena. 1856ko otsailaren 17 batez jaio zen Heine, eta euskaraz batik bat Joseba Arregik ekarri zuen, aldizkaritan (nagusiki Hermes) eta gero Heineren olerkiak (Rementeria, 1927) liburuan bildu zituen. Osorik irakur dezakezu hemen, Heine euskarara ekarri duten beste autoreen (Klaudio Sagarzazu, Martin Oiartzabal, Anbrosio Zatarain, Jokin Zaitegi, Joseba Sarrionandia) itzulpenekin batera.
Ots
15
26
Merezi izan zuela Martha Gelhornen obra ezagutzea, non Night Before Easter izeneko narrazioa gailentzen den, esaten du Edorta Jimenezek: “Apartekoa da. Ez literaturaren aldetik dituzkeen balioengatik, horiek zein diren edo ez diren ez bainuke esaten jakingo. Halakorik ezin bihotza ostu dizun ezein kontakizunekin. Izan ere horrexegatik da niretzat apartekoa narrazioa: bihotza ostu zidalako”. Eta halaxe, Pazko bezperako gaua ipuina ekarri zigun euskarara, kazetari eta idazle estatubatuarraren narratiban sartzeko ate aproposa.
Ots
12
26
Hainbat jakintza alorretan interesa izandakoa eta ikertutakoa, gai aldetik oso obra heterogeneoa da Marcel Schwob idazlearena. Sinbolistengandik hurbil ibilitakoaren obra, dena den, estilo jori eta dotoreak batzen du. XX. mende hasierako autore frantses askorengan eragina izan zuen. Euskaraz Schwoben lau liburu irakur daitezke, osorik. Mimoak (Baroja, 1986) lana itzuli zuen Mikel Lasak duela 40 urte, eta geroztik Periko Diez de Ultzurrunek Urrezko maskaradun erregea (Pamiela, 1987), Literatura Unibertsala bilduman Bizi alegiazkoak Juan Garziak (Ibaizabal, 2002) eta, azkena, Xabier Bovedak, Umeen gurutzada (Labayru, 2018).
