Api
27
26
“Espetxeko literatura munduan gauza txikia da seguru asko, ezdeusa beharbada, baina literatura hori euskal literaturara eta euskal mundura ekartzen badugu, handitxoagoa da agian. Bada funts bat, badira autore ezagunak, lan bikainak” idatzi zuen Jokin Urainek Urrun da zeru urdina Ataramiñe 2002 2017 literatur koadernoen antologian. 2022ko abenduan ikusi zuen argia kartzelako lanen azken bildumak. Jokin Urain preso egondakoa izanki, espetxeetako literaturan aditu eta aritu jantziena bilakatu zen.
(gehiago…)
Api
13
26
Apirilaren 13an jaio zen, gaur 120 urte, XX. mendeko idazle handienetarik bat: Samuel Beckett. Ingelesez idatzi zuen lehenik, eta frantsesez gero. Gizakiaren zentzugabetasuna bere literaturaren ardatz, poesia idatzi zuen, ipuinak ere bai, baina eleberriengatik eta antzerki-lanengatik lortu zuen oihartzun eta ezagutza handiena. Molloy (Gerardo Markuletak euskaratua), Malone meurt, Comment c’est eleberriak, kasu, edo Godoten esperoan edo Fin de partie antzezlanak, XX. mendeko antzerki-pieza nagusietako bi. Euskaraz, eta online, irakur daiteke Godoten esperoan, Juan Garziak euskaratua (Alberdania, 2001). Eta baita beste pieza laburrago batzuk ere: Eduardo Mataukok eta Kristin Addisek itzulitako Azkenburuko bulkadak (Susa aldizkaria, 1990), Xabier Montoiak euskaratutako Arratsalde bat (Volgako batelariak, 2006) eta Joseba Urteagak ekarritako Lehen amodioa (Igela, 2000).
Api
10
26
Eleberri satirikoaren maisuetako bat dugu Evelyn Waugh, duela 60 urte, 1966ko apirilaren 10ean hil zena. Londresen sortutako idazlea, ironia eta umorearen bidetik jo zuen eskuarki, eta liburu gogoangarriak ditu Juan Mari Mendizabalek ekarri zuen euskarara, 1995ean, Erein argitaletxearen Milabidai bilduman. Liburuxkan bi narrazio bildu zituen, Dickens atsegin zuen gizona eta Loveday jaunaren ateralditxoa, eta hemen irakur ditzakezu biak.
Mar
26
26
1911n Massachusettsen (AEB) jaioa, Elizabeth Bishop gauzen poeta dela esan liteke. Deigarria da zeinen presentzia urria duen niak haren poemetan. Agertzekotan, behatzaile eta erregistratzaile gisa azaltzen zaigu. Haren poesian haurraren begirada harritua eta bidaiariaren jakite-gosea batzen dira. Ingurua behatu, eta xehetasun ñimiñoenak deskribatuz helarazten digu. Haren literaturan ez dago orokorkeriarik, baina xehetasunok ideia eta sentimendu unibertsalez hitz egiteko baliatzen ditu. Eta dena neurritsua eta euste-ahalegin batetik pasarazia bada ere, zirrara bizia sortzen du irakurlearengan. Bishop bakardadeaz eta isolamenduaz mintzo zaigu, inkomunikazioaz, damuez, askatasunaz eta askatasun gabeziaz. Artisauen erara ekarri du Bishopen antologia hau euskarara Leire Vargas Nietok, Munduko Poesia Kaierak bildumaren baitan.
Mar
26
26
1930ean Buenos Airesen jaio zen Juan Gelman, emigratzaile ukrainarren seme. Kartzelan sartu zuten komunistatzat jota, eta, gerora, hainbat herrialdetan ibili zen Montoneroen ordezkari. 1976ko estatu kolpeak atzerrian harrapatu zuen, baina Videlaren erregimenak semea, erraina eta biloba desagerrarazi zizkion, eta horrek, jakina, nabarmen baldintzatu zion bizimodua ez ezik obra poetikoa ere. Sorterrian zein deserrian, Argentina eta zehazki Argentinako herri xehea izan zuen bere poesiaren ardatzean. Bereizi gabe agerrarazi zituen jendearen eguneroko intimoagoaren eta sozialagoaren lirismoa eta denuntzia, dena bat, poesia norbere izatea ez ezik denen errealitatea bera ere eraldatzeko tresnatzat hartuta. Bego Montoriok ekarri du Gelmanen poesia euskarara, fin eta jostari, eta Munduko Poesia Kaierak bildumak argitaratu bere 58. zenbakian.
Mar
24
26
“Zoriona ez dago beti / zerua bai”. Bi lerro horiek bil lezakete Zerua hemen liburuaren ikusmira. Elementu batzuek ardazten dute Oihana Aranaren poema-liburu berria: aitaren heriotzaren ondorena; maitasun berriak, hasierak eta hausturak; mina eta plazera. Zer egin gertatzen diren gauza guztiekin, zer egin gero; behintzat —traizio egin eta— poemak idatzi. Krabelinak banatzen segitzeko, bihotz gainetik arkumea libratu, negar egin, barre, hiriaz beste, esandako berben dardarara itzuli, pozera itzuli. Noiz eta hemen. Osorik irakur dezakezue sarean.
Mar
10
26
1940ko martxoaren 10ean hil zen Moskun Mikhail Bulgakov. Kieven 1891n jaioa, medikuntza ikasketak egin zituen eta mediku jardun 1920ra bitartean. Fronteko bere mediku esperientzia hainbat narraziotan jaso zuen.
Antzerki lanak idatzi zituen batik bat, ipuin eta eleberriekin batera, eta antzoki zuzendari gisa jardun. Maisua eta Margarita, bere maisulana, bera hil eta 30 urtera argitaratu zuen bere emazteak. Euskaraz irakur daiteke Bulgakov. Begoña Lasak euskaratu eta Barojak argitaratu zuen Mediku baten oroitzapenak liburua, hiru narrazio bilduz, 1988an. Gerora, 2001ean, Literatura Unibertsala bildumaren baitan, Txakur-bihotza euskaratu zuen Jose Moralesek, eta Ibaizabalek argitaratu. Irakurgai dituzu liburu biak.
Mar
05
26
Poeta errusiarretan gailenetako bat izan zen Anna Akhmatova, gaur 60 urte Moskun hil zena. Zenbait adituk akmeismo izeneko mugimendu literarioan sailkatu izan dute; ordura arteko sinbolismoaren kontrakarrean, poesia lurtarragoa eginez. Akhmatovak hizkera poetiko konkretua eta gardena hautatu zuen. San Petersburgoko Tsarskoie Selo aristokrata-auzoan pasatutako gaztaro pindartsuaren eta hasierako arrakastaren ondoren, errotik aldatu zitzaion bizimodua Urriko Iraultzaren ostean, senarraren fusilaketa eta semearen atxiloketarekin batez ere, eta beste zidor batzuk hartu zituen halabeharrez haren poesiak ere. Hein handi batean, heriotza, pairamendua, memoria eta dolua gailendu zitzaizkion maitasunaren gai ardatzari. Euskaraz Laura Mintegik jarri zuen lehenengoz, Ttu-Ttuá aldizkarian, eta gerora Itxaro Bordak Maiatz-en. Hemen irakur daitezke poema horiek. Edukiari ez ezik formari ere erreparatuta, Josu Landak, azkenik, Munduko Poesia Kaierak bildumarako antologia prestatu zuen, online hemen irakur dezakezuna.
Ots
17
26
Erromantizismoaren indarra ezagutu zuen Heinrich Heinek, eta mugimenduko kidetzat jotzen da maiz, batez ere bere lehen poemengatik, nahiz eta berak gaitzetsi. Errealismoranzko trantsizioa bizi izan zuen, eta bere lanetan ere halako joera nabari da. XIX. mendeko ideia iraultzaileen ezagule, ironia eta kritika soziala ere azalduko dira bere idatzietan. Frantziako Iraultzaren ideien zale, Alemaniako literatura eta boterea kritikatu zituen eta Alemania Gaztea literatur mugimenduaren sortzaile eta sustatzaileetakoa izan zen. Alemanian lan egitea zaila zeukala, 1831n Parisa jo zuen, eta hantxe gelditu, poeta aleman handietako bat dena. 1856ko otsailaren 17 batez jaio zen Heine, eta euskaraz batik bat Joseba Arregik ekarri zuen, aldizkaritan (nagusiki Hermes) eta gero Heineren olerkiak (Rementeria, 1927) liburuan bildu zituen. Osorik irakur dezakezu hemen, Heine euskarara ekarri duten beste autoreen (Klaudio Sagarzazu, Martin Oiartzabal, Anbrosio Zatarain, Jokin Zaitegi, Joseba Sarrionandia) itzulpenekin batera.
Urt
30
26
Diru truk itzala saldu zuen Schlemihl da Adelbert von Chamisso idazlearen lanik ezaguneneneko protagonista: Peter Schlemihl-en istorio miresgarria. Osorik irakur daiteke Anton Garikanok 1995ean itzulitako eleberria. Urtarrilaren 30 batez jaiotako idazle eta botanikaria bestela da ezaguna gurean: 1829ko Des Basken Etchehons Klage poema. Donapaleuko tribunalaren aurrean Pierre Topet Etxahun epaitua izan zenean, Mündian malerusik frantsesez ezartzeko eskatu omen zion Deffis jujeak Salaberri deiturako bati, eta Chamissok kasua eta kantua irakurririk idatzi zuen alemanez bere poema. Lehenik Polikarpo Iraizozek (1935), gero Joseba Sarrionandiak (1980) eta azkenik Kaekusek (1984) itzuli dute euskarara: Etxahun euskaldunaren arrangura edo Etxahun euskaldunaren deitorea.
Urt
29
26
1899ko urtarrilaren 29an jaio zen Rianxon (Galizia) Rafael Dieste idazlea. Gaztetandik Galiziako kultur mugimenduari lotua, Galiziako Berpizkundean parte hartu zuen, besteak beste herrikidea zuen Manoel Antonio poetarekin. Kazetari jardun zuen hainbat agerkaritan, 1939an Ameriketaranzko erbesteko bidea hartu behar izan zuen arte. Buenos Airesen editore jardun zuen eta 1961ean Galiziara itzuli zen. Galegoz zein espainolez idatzi zuen, narratiba eta saiakera eta Dos arquivos do trasno, bere lehen narrazio liburua, da bere obrarik esanguratsuena. Narrazio liburu indartsua, bultzada eman zion Galiziako literaturari erruralismo tradizionalarekin hautsi eta modernotze bidean. Liburua horixe euskaraz irakur daiteke, Intxixuen artxibotik, Koldo Izagirrek euskaratua, Elkarrek kaleratua 1993an.
Urt
12
26
Maite Aizpuruak sortutako Infinitudrama konpainiaren hiru testurekin osatua da Herrenaren promesak liburua, Ganbila bildumako azkena: Erresistentzia arazo fisikoa da, Promesa berdina egin diegu lagun guztiei eta Promesarik txikiena. Bakarka egindako lehen pieza hark (2020) aski lilura sortu zuen antzerkizaleen artean, taularatzean agertzen zuen indarragatik, eta euskal gaitegira ekartzen zituen ardatz berriengatik. Infinitudramaren azken bi obretan —gaur egun oholtza gainean ikus daitezkeenak— adiskidetasuna da ardatza, baina obra hauen erraietan kontatzen dena askoz zabalagoa da: jendarte gisa gure artean harremantzeko bideak, XXI. mendeko munduan bazterrekotzat jo izan diren bizimoldeak erdigunera ekartzeko jarrera, eta estutzen gaituzten normak ezbaian jartzeko umorearen erabilpen propio bat.
Urt
12
26
Ganbila bildumako 30. aleak Kamikaz Kolektiboaren bi obra bildu ditu, Fikziraultzaileak izenburupean: Hiru kortse, azukre asko eta brandy gehiegi (2021) eta Renata (2025). Amancay Gaztañaga, Erika Olaizola eta Iraia Elias dira Kamikaz Kolektiboko zutabe nagusiak. Renatan, Xanti Agirrezabala ere batu zaie proiektuan. Umore ezerosoko obrak dira biak. Lehenean, minetik abiatzen dira zirtoa egiteko, normaltasunak ezkutuan dakarren min historikoa plazaratuz, ironia eta autoironia sekula abandonatu gabe. Renatak, berriz, heriotza du gai, komikiaren estetikara garamatzan izaera distopikoa hartuz; heriotzaren gaia hartu eta urrunago, sakonago, zorrotzago eramango dute egileek, distopietan ohi den bezala, bueltan egungo jendartearen erretratu deformatua emanez.
Urt
07
26
Politikaria, idazlea, marrazkigilea, Galiziako literaturaren maisu handia da Alfonso Rodriguez Castelao, erreferentzia nagusia galegismoan murgil egin nahi duen edonorentzat.
Gabriel Arestik euskaratu eta eman zuen argitara lehenengoz, 1974an, testu laburrez lagundutako haren marrazki bilduma bat den Nos / Gu. Antonio Maria Labaienek Antzerti-n teatro lan bat eskaini zigun, Agureok maitemindu bear. Baina itzulpen-egitasmo osoena Susa argitaletxeak egin zuen, lau liburu plazaratuz 1986an: Zirtzilak: Kristalezko begia (Koldo Izagirrek ekarria); Gauzak (Ramon Etxezarreta); Betiko biak (Ramon Etxezarreta) eta Beti Galizan (Bego Montorio). Urtarrilaren 7 batez hil zen Castelao ezagutzeko lagin ezin aproposagoa.
Urt
07
26
Duela 40 urte, 1986ko urtarrilaren 7an hil zen Juan Rulfo. Ameriketako idazle handietarik bat, “errealismo magikoa” deitutakoaren aitzindaria, eta argazkilari aparta, Pedro Páramo, bere lehen eleberria, literatura unibertsaleko maisu-lana da, eta euskarari ekarri zion Juan Garziak 2002an. Urte batzuk lehenago, 1986an, Lautada sutan ipuin-bilduma euskaratua zuen Koldo Etxabek, Baroja argitaletxean. Duela urte batzuk idazle mexikarraren bigarren eleberria ere, Urrezko oilarra, euskaratu zuen P. Onaindiak. Aipaturiko lehen biak osorik irakur ditzakezu.
