Eka
29
26
Eskola-irakaslea, militante politiko anti-apartheid ekina, ANCko buruzagi historikoa eta Hegoafrikako Legebiltzarreko lehen lehendakaria apartheid osteko aroan. Eta idazlea. Ellen Kuzwayo. Arrakasta handia ukan zuten bere memoriek, Call Me Woman izeneko liburuan jasoak. Eta errekonozimendua ere Soweton kondatuak (Txalaparta, 1996) obrak, non bere herriko narrazioak jasotzen dituen, berak bizi izan zuen Hegoafrikaren testuinguruan kokatuak (arrazismoa, pobrezia, emakumeen opresioa…). Gaur egun gehiago praktikatu beharko genukeen azpizenburua dauka narrazio-liburuak, Aintzane Ibarzabalen itzulpenari esker euskaraz irakur daitekeena: Soweton kondatuak. Eseri eta entzun.
Eka
26
26
Alemaniar espresionismoaren erakusleetako bat, Alfred Döblin, 1957ko ekainaren 26an hil zen. Ikasketa eta lanbidez estreina psikiatra izan zen idazlea, sozialista eta jatorri judukoa, 1933an Alemaniatik Frantziara erbesteratu zen, eta gero okupazio garaian AEBetara. Der Sturm aldizkarian poesiak argitaratzen hasia, idazle alemanen elkarteko lehendakari izan zena, eleberrigintzan ezaguna izan bada ere, antzerki eta saio lanak ere egin zituen. Anton Garikanok euskaratu zuen Berlin Alexanderplatz bere obra ezagunena, eta Literatura Unibertsala bilduman Ibaizabalekin plazaratu 2000an.
maiatza
29
26
Etxekotutakoak maiz eraman ohi du berekin itzal erbestetar bat. Izan jendearena, eguneroko lekuena, oinordetzan jaso diren zeregin, espazio, egiturena. Zer behar da nonbait etxe egiteko? Zer bizi da gure etxeetan gutaz haratago? Zerk egin du huts zarata berrien erruz loa galtzeko? Gisako galderetan murgiltzen dira Olatz Mitxelenak plazaratu berri duen Etxe arrotz hau (Susa, 2026) liburuan jaso dituen hamar ipuinak. Arroztasuna beti da abisu bat, eta arroztasun horren eguratsea aurkituko ditu irakurleak bakardadeak piztia bihurtu du norbait errepide ertzean, umeek trofeoek bezala egiten dute hegan edo ez dira jaiotzen, etxe-aldaketan gorde ez ziren gauzen zerrendak hazten segitzen du; zehatz-mehatz ikasitako errezetak eta errepikatu nahi ez diren bizitzak, Norvegia puska bat abuztuko ilargi beteko gauean eta beste istorio batzuk.
maiatza
15
26
Biribiltasunik bilatzen ez duen ahots bat dago Peio Iturralderen lehen poema liburuan. Denboraren esku urdinak. Mezuak narrastuagatik bertsoak argitsu nahiko lituzkeenak paratu; mundua marra artera ekarri. Desiraz ari da, heriotzaz, politikaz, maitasunaz eta idazketaz. Atzerapenarekin joatearen aldizkako sentipena; polizia saldoa zinetik bueltan, Zirika!, Allende, aititeren dominak, gorputzak alokagai, ametsak eta auzodefentsa. Ideia bat erdiz erdi: dena da denona. Osorik irakur dezakezue sarean.
Api
27
26
“Espetxeko literatura munduan gauza txikia da seguru asko, ezdeusa beharbada, baina literatura hori euskal literaturara eta euskal mundura ekartzen badugu, handitxoagoa da agian. Bada funts bat, badira autore ezagunak, lan bikainak” idatzi zuen Jokin Urainek Urrun da zeru urdina Ataramiñe 2002 2017 literatur koadernoen antologian. 2022ko abenduan ikusi zuen argia kartzelako lanen azken bildumak. Jokin Urain preso egondakoa izanki, espetxeetako literaturan aditu eta aritu jantziena bilakatu zen.
(gehiago…)
Api
13
26
Apirilaren 13an jaio zen, gaur 120 urte, XX. mendeko idazle handienetarik bat: Samuel Beckett. Ingelesez idatzi zuen lehenik, eta frantsesez gero. Gizakiaren zentzugabetasuna bere literaturaren ardatz, poesia idatzi zuen, ipuinak ere bai, baina eleberriengatik eta antzerki-lanengatik lortu zuen oihartzun eta ezagutza handiena. Molloy (Gerardo Markuletak euskaratua), Malone meurt, Comment c’est eleberriak, kasu, edo Godoten esperoan edo Fin de partie antzezlanak, XX. mendeko antzerki-pieza nagusietako bi. Euskaraz, eta online, irakur daiteke Godoten esperoan, Juan Garziak euskaratua (Alberdania, 2001). Eta baita beste pieza laburrago batzuk ere: Eduardo Mataukok eta Kristin Addisek itzulitako Azkenburuko bulkadak (Susa aldizkaria, 1990), Xabier Montoiak euskaratutako Arratsalde bat (Volgako batelariak, 2006) eta Joseba Urteagak ekarritako Lehen amodioa (Igela, 2000).
Api
10
26
Eleberri satirikoaren maisuetako bat dugu Evelyn Waugh, duela 60 urte, 1966ko apirilaren 10ean hil zena. Londresen sortutako idazlea, ironia eta umorearen bidetik jo zuen eskuarki, eta liburu gogoangarriak ditu Juan Mari Mendizabalek ekarri zuen euskarara, 1995ean, Erein argitaletxearen Milabidai bilduman. Liburuxkan bi narrazio bildu zituen, Dickens atsegin zuen gizona eta Loveday jaunaren ateralditxoa, eta hemen irakur ditzakezu biak.
Mar
26
26
1911n Massachusettsen (AEB) jaioa, Elizabeth Bishop gauzen poeta dela esan liteke. Deigarria da zeinen presentzia urria duen niak haren poemetan. Agertzekotan, behatzaile eta erregistratzaile gisa azaltzen zaigu. Haren poesian haurraren begirada harritua eta bidaiariaren jakite-gosea batzen dira. Ingurua behatu, eta xehetasun ñimiñoenak deskribatuz helarazten digu. Haren literaturan ez dago orokorkeriarik, baina xehetasunok ideia eta sentimendu unibertsalez hitz egiteko baliatzen ditu. Eta dena neurritsua eta euste-ahalegin batetik pasarazia bada ere, zirrara bizia sortzen du irakurlearengan. Bishop bakardadeaz eta isolamenduaz mintzo zaigu, inkomunikazioaz, damuez, askatasunaz eta askatasun gabeziaz. Artisauen erara ekarri du Bishopen antologia hau euskarara Leire Vargas Nietok, Munduko Poesia Kaierak bildumaren baitan.
Mar
26
26
1930ean Buenos Airesen jaio zen Juan Gelman, emigratzaile ukrainarren seme. Kartzelan sartu zuten komunistatzat jota, eta, gerora, hainbat herrialdetan ibili zen Montoneroen ordezkari. 1976ko estatu kolpeak atzerrian harrapatu zuen, baina Videlaren erregimenak semea, erraina eta biloba desagerrarazi zizkion, eta horrek, jakina, nabarmen baldintzatu zion bizimodua ez ezik obra poetikoa ere. Sorterrian zein deserrian, Argentina eta zehazki Argentinako herri xehea izan zuen bere poesiaren ardatzean. Bereizi gabe agerrarazi zituen jendearen eguneroko intimoagoaren eta sozialagoaren lirismoa eta denuntzia, dena bat, poesia norbere izatea ez ezik denen errealitatea bera ere eraldatzeko tresnatzat hartuta. Bego Montoriok ekarri du Gelmanen poesia euskarara, fin eta jostari, eta Munduko Poesia Kaierak bildumak argitaratu bere 58. zenbakian.
Mar
24
26
“Zoriona ez dago beti / zerua bai”. Bi lerro horiek bil lezakete Zerua hemen liburuaren ikusmira. Elementu batzuek ardazten dute Oihana Aranaren poema-liburu berria: aitaren heriotzaren ondorena; maitasun berriak, hasierak eta hausturak; mina eta plazera. Zer egin gertatzen diren gauza guztiekin, zer egin gero; behintzat —traizio egin eta— poemak idatzi. Krabelinak banatzen segitzeko, bihotz gainetik arkumea libratu, negar egin, barre, hiriaz beste, esandako berben dardarara itzuli, pozera itzuli. Noiz eta hemen. Osorik irakur dezakezue sarean.
Mar
10
26
1940ko martxoaren 10ean hil zen Moskun Mikhail Bulgakov. Kieven 1891n jaioa, medikuntza ikasketak egin zituen eta mediku jardun 1920ra bitartean. Fronteko bere mediku esperientzia hainbat narraziotan jaso zuen.
Antzerki lanak idatzi zituen batik bat, ipuin eta eleberriekin batera, eta antzoki zuzendari gisa jardun. Maisua eta Margarita, bere maisulana, bera hil eta 30 urtera argitaratu zuen bere emazteak. Euskaraz irakur daiteke Bulgakov. Begoña Lasak euskaratu eta Barojak argitaratu zuen Mediku baten oroitzapenak liburua, hiru narrazio bilduz, 1988an. Gerora, 2001ean, Literatura Unibertsala bildumaren baitan, Txakur-bihotza euskaratu zuen Jose Moralesek, eta Ibaizabalek argitaratu. Irakurgai dituzu liburu biak.
Mar
05
26
Poeta errusiarretan gailenetako bat izan zen Anna Akhmatova, gaur 60 urte Moskun hil zena. Zenbait adituk akmeismo izeneko mugimendu literarioan sailkatu izan dute; ordura arteko sinbolismoaren kontrakarrean, poesia lurtarragoa eginez. Akhmatovak hizkera poetiko konkretua eta gardena hautatu zuen. San Petersburgoko Tsarskoie Selo aristokrata-auzoan pasatutako gaztaro pindartsuaren eta hasierako arrakastaren ondoren, errotik aldatu zitzaion bizimodua Urriko Iraultzaren ostean, senarraren fusilaketa eta semearen atxiloketarekin batez ere, eta beste zidor batzuk hartu zituen halabeharrez haren poesiak ere. Hein handi batean, heriotza, pairamendua, memoria eta dolua gailendu zitzaizkion maitasunaren gai ardatzari. Euskaraz Laura Mintegik jarri zuen lehenengoz, Ttu-Ttuá aldizkarian, eta gerora Itxaro Bordak Maiatz-en. Hemen irakur daitezke poema horiek. Edukiari ez ezik formari ere erreparatuta, Josu Landak, azkenik, Munduko Poesia Kaierak bildumarako antologia prestatu zuen, online hemen irakur dezakezuna.
Ots
17
26
Erromantizismoaren indarra ezagutu zuen Heinrich Heinek, eta mugimenduko kidetzat jotzen da maiz, batez ere bere lehen poemengatik, nahiz eta berak gaitzetsi. Errealismoranzko trantsizioa bizi izan zuen, eta bere lanetan ere halako joera nabari da. XIX. mendeko ideia iraultzaileen ezagule, ironia eta kritika soziala ere azalduko dira bere idatzietan. Frantziako Iraultzaren ideien zale, Alemaniako literatura eta boterea kritikatu zituen eta Alemania Gaztea literatur mugimenduaren sortzaile eta sustatzaileetakoa izan zen. Alemanian lan egitea zaila zeukala, 1831n Parisa jo zuen, eta hantxe gelditu, poeta aleman handietako bat dena. 1856ko otsailaren 17 batez jaio zen Heine, eta euskaraz batik bat Joseba Arregik ekarri zuen, aldizkaritan (nagusiki Hermes) eta gero Heineren olerkiak (Rementeria, 1927) liburuan bildu zituen. Osorik irakur dezakezu hemen, Heine euskarara ekarri duten beste autoreen (Klaudio Sagarzazu, Martin Oiartzabal, Anbrosio Zatarain, Jokin Zaitegi, Joseba Sarrionandia) itzulpenekin batera.
Urt
30
26
Diru truk itzala saldu zuen Schlemihl da Adelbert von Chamisso idazlearen lanik ezaguneneneko protagonista: Peter Schlemihl-en istorio miresgarria. Osorik irakur daiteke Anton Garikanok 1995ean itzulitako eleberria. Urtarrilaren 30 batez jaiotako idazle eta botanikaria bestela da ezaguna gurean: 1829ko Des Basken Etchehons Klage poema. Donapaleuko tribunalaren aurrean Pierre Topet Etxahun epaitua izan zenean, Mündian malerusik frantsesez ezartzeko eskatu omen zion Deffis jujeak Salaberri deiturako bati, eta Chamissok kasua eta kantua irakurririk idatzi zuen alemanez bere poema. Lehenik Polikarpo Iraizozek (1935), gero Joseba Sarrionandiak (1980) eta azkenik Kaekusek (1984) itzuli dute euskarara: Etxahun euskaldunaren arrangura edo Etxahun euskaldunaren deitorea.
Urt
29
26
1899ko urtarrilaren 29an jaio zen Rianxon (Galizia) Rafael Dieste idazlea. Gaztetandik Galiziako kultur mugimenduari lotua, Galiziako Berpizkundean parte hartu zuen, besteak beste herrikidea zuen Manoel Antonio poetarekin. Kazetari jardun zuen hainbat agerkaritan, 1939an Ameriketaranzko erbesteko bidea hartu behar izan zuen arte. Buenos Airesen editore jardun zuen eta 1961ean Galiziara itzuli zen. Galegoz zein espainolez idatzi zuen, narratiba eta saiakera eta Dos arquivos do trasno, bere lehen narrazio liburua, da bere obrarik esanguratsuena. Narrazio liburu indartsua, bultzada eman zion Galiziako literaturari erruralismo tradizionalarekin hautsi eta modernotze bidean. Liburua horixe euskaraz irakur daiteke, Intxixuen artxibotik, Koldo Izagirrek euskaratua, Elkarrek kaleratua 1993an.
