Aza
10
26
Islandiarako bidaia baten ondoren onduta poema-liburua da hutsak zure izena ahoskatu zuenean. Islandiaren unibertso zehatza topatuko du, haren geologia eta mitologia, guztiz ulertzea ezinezkoa den zerbaiten presentzia konstantea. Gizatiarra eta ez gizatiarra nahasita dakartza poeta burlatarrak, izendatu daitekeenaren eta ezin daitekeenaren arteko hibridazioan, lau bidaideren arteko harremanak eta inguratzen dituzten landaeredia, animaliak, irudiak saretuta. Iosune de Goñiren hirugarren poema-liburua, Susa argitaletxearekin eman du argitara.
Aza
07
26
Fernando Aire Xalbador,1976ko azaroaren 7an hil zen, Urepelen. Odolaren mintzoa liburua aurkeztu behar zen egun berean, omenaldia egin zioten sorterrian. Bazkalostean ondoezik, omenaldia bertan behera utzi beharra ukan zuten, eta herriko eskolako gela batera eraman zuten, iluntze hartan beean azken arnasa eman zuen Xalbador, Urepeleko artzaiak.
Koldo Izagirre eta Xabier Mendigurenek Euskal literaturaren antologia liburuan idatzitakoaren arabera Xalbador “bertsolaritzan da guztiz famaduna, baina haren lanek merezi dute tokitxo bat poesiaren historian ere, bertso idatzietan batez ere maila poetiko handia lortu baitzuen, berezkoa zuen senari eskerrak, artzaina baitzen izatez, eskola handirik gabea. Lirikarako bakarrik ez, ahalmen berezia zuen bere inguruko gertakariei ohartzeko, eta nabarmen geratzen da hori aukeratu dugun bertso-sortan.
Herria eta hizkuntza
Mikel Laboa kantariak Herria eta hizkuntza Xalbadorren eleekin sortutako abestia eman zuen ezagutzera.
Herria eta hizkuntza
(
Xalbador) 1980
Xalbador gogoan
Heriotzaren 50. urteurrenaren karietara Xalbador gogoratzeko hainbat ekitaldi egitekoak dira han hemenda; aipatzekoa da Xabier Amuriza bertsolari eta idazleak heldu den azaroaren 17an Bilboko Euskaltzaindiako egoitzan egingo duen Xalbadorren bertsoen eta idatzitako kantuen emanaldia.
Aza
05
26
Indiako hego-mendebaldeko Kerala estatuan jaioa, malabareraz, bengaleraz eta ingelesez egiten zuen Kamala Das idazleak. “Hiru hizkuntzatan mintzo naiz, bitan idazten dut, eta batean amets egiten”, utzi zuen izkiriatua. Das jaidura ikonoklasta nabarmeneko idazle eta emakumea izan zen. Bizitza osoan nekaezin jardun zuen beragandik espero zenaren aurka. Askatze nahi hori bere poemetan eta Ente Katha (“Nire istorioa”) izeneko autobiografian islatu zuen ondoen. Emakumearen askatasuna aldarrikatzeari eskaini zion bere sorkuntzaren parte handi bat, betiere bere esperientzia pertsonalaren kontakizunetik abiatuta. Eta gure artean oihartzun gutxi duen literaturaren erreferente hau ezagutzeko parada eskaini digu Joxe Mari Berasategik, Munduko Poesia Kaierak bildumarako ondu duen antologian.
Aza
04
26
Erudizioa eta eguneroko objektuak, kosmosa eta taberna zuloa, Kartago antzinakoa eta Buenos Aires atzokoa aurkituko ditu irakurleak Jorge Luis Borgesen poemetan. Horrexegatik formaren nabarra, sonetoak eta milongak, haikuak eta “bertso aske” esaten zaion hori; horrexegatik titulu soilak eta segida mamizkoak, hitz lurrekoz funts metafisikoak, zangalatrau biziak patxadaren erdian, eta zerrenda borgestarrak turrustan. Bere narratibaren oihartzun eta eragin luze-sakonek irentsi badute ere nolabait haren poesia, honek kalitate aldetik ez dauka haren inbidiarik. Eta horren erakusgarri Munduko Poesia Kaierak bildumako kaiera, Juan Garziaren itzulpenean irakur dezakeguna.
Aza
03
26
Zer kontatu digute ETAko militante izan diren emakumeen inguruan? Errelato ofizialek, mitoek eta fikzio jakinek erabat desitxuratu dute haien inguruko iruditeria kolektiboa: neskalagun txolinak, altzairu herdoilgaitzezko orkideak, eroak, suizidak; inozoak, besterik gabe. Eta horretan literaturak badu bere erantzukizuna: urtez urte imajinario hori elikatu eta finkatu du, emakume horiei ahotsa, agentzia politikoa eta oroimen historikoa ebatsiz. Euskal gatazka armatuaren oroimen historikoa ere patriarkala da. Eta horren azterketa egin du Lorea Azpeitia Antak Su txiki bat liburuan. Azpizenburua bera aski adierazgarria da: “ETAko emakumeak fikziozko irudi estereotipatuetatik at”. Bere doktore-tesirako landu eta ikertutako materialak hartu eta edukiz ongi hornitua den baina estiloan akademikotik gutxi duen kontakizunean aletu ditu Azpeitia Antak. 10 urte bete dituen Lisipe bildumaren 19.a duzu.
Urr
20
26
Zer den bizitza eta zer kontakizuna, bien arteko traizioa bistaratuz aurkeztu du Maialen Berasategi Catalánek bere lehen nobela: Erreplika (Susa, 2026). Idazlegai baten eta idazle adindun baten arteko enkontrua itsasertzeko etxe batean. Sos gutxi eta grina handia duen ikasle gaztea da Mara Meleiro; hark sakon miresten duen idazle eskarmentatua, berriz, Maria M. Muller. Iraganeko amorrua eta musak galduta, etxe apartatu batean bizi da orain, maitale ohiak gogoan, zakurra paseatzen, lorategiari erne. Bakardadearen Jainkosa da, Meleiroren begietara. Ikasle-egoitza batean bizi da bera, edertasun zakarraren bila. Gezurrak egia asko salbatzen dituen egunez beteriko eleberria hizkuntz eta estilo erakustaldi bikain batekin ondu du idazleak, literaturaz betetako lan gozagarrian.
Urr
01
26
Urriaren 1ean argitaratzen hasi ziren, aldizkarietan eta atalka, XIX. mendeko bi eleberri ezagunenetakoak, literatura unibertsaleko gailurretan daudenak biak. Duela 170 urte argitaratu zen Madame Bovary-ren lehen atala, 1856ko urrian, Revue de Paris aldizkarian. Urritik abendura bitartean kaleratu zen aldizkarian, eta hurrengo urtean liburu moduan, eta argitaratu eta berehala jaso zuen Gustave Flaubertek prokuradore nagusiaren salaketa, immoralitate eta obszenitateagatik. Euskarari Patxi Apalategik ekarri zion eta Literatura Unibertsala bilduman plazartu (Ibaizabal, 1993). Epaitegietako zalapartarik gabe, baina oihartzun ikaragarriz, 25 urte geroago, 1881eko urriaren lehenean argitaratu zen Robert Louis Stevenson eskoziarraren Altxor uhartea-ren lehen atala, Young Folks aldizkarian. Liburu gisa handik bi urtera eman zuten, eta euskaraz Literatura Unibertsala bilduman agertu zen, 1991n, Maria Garikanok euskaratua. Lehenago Xabier Etxanizek ere euskaratua zuen, eta Elkar argitaletxearekin plazaratu 1985ean, eta Iñaki Mendigurenek ere bai 1994an, Elkar argitaletxean hau ere.
Ira
29
26
Antzerki idazlea eta poeta, eleberrietan sendotu zuen lehenago beste generoetan lortutako ospea Joaquim Machado de Assisek, askoren iritziz Hego Ameriketako XX. mendeko literaturaren aitzindarietako bat izan denak. 1908ko irailaren 29an jaio zen, Rio de Janeiron, eta bere eleberririk ezagunena, On Casmurro, Josu Zabaletak euskaratu eta Literatura Unibertsala bilduman kaleratu zen 2009an. 1990an, baina, Igela argitaletxeak euskarari ekarria zion Alienista eleberria, Joseba Urteagak euskaratua, osorik irakurgai dagoena. 2020an, azkenik, Unai Begiristainek Deabruaren eliza eta Diplomatikoa narrazioak itzuli ditu, eta Booktegi gunean jarri.
Ira
10
26
XIX. mendea amaitzeko bi urte falta zirela, iraiularen 9an, zen du zen Stephane Mallarme. Poesiaren historiako handienetako bat da Mallarme, XIX. mendeko gailurra eta geroko abangoardien aurrekaria. Sinbolismoa gainditu eta inpresionismoaren hastapena abiatu zuen. Aurretik euskarara itzuli gabea, poeta frantsesaren obraren antologia bat badaukagu Munduko Poesia Kaierak bilduman argitaratua, Josu Landak euskaratua. Haren poema konplexu eta harrigarriez gozatzeko parada bikaina.
Abu
18
26
Duela 90 urte, 1936ko abuztuaren 18an, Espainiako gerra hasi eta hilabetera, hil zuten faxistek Federico Garcia Lorca. Izen ezinbestekoa literatura unibertsalean, asko izan dira euskarara ekarritako haren lanak. Poeta New Yorken (Erein, 2003) osorik itzuli zuen Juan Luis Zabalak, eta baita poeta granadarraren antologia ederra bildu ere Munduko Poesia Kaierak bilduman. Horretaz gain, Lauaxetak, Gandiagak, Arestik eta beste zenbaitek euskaratu dituzte Garcia Lorcaren lanak, gehienak Armiarman irakurgai daudenak.
Abu
09
26
Hogeita hamasei urte zituela, duela 30 hil zen, 1996ko abuztuaren 9an, May Ayim idazlea. Hanburgon jaioa, ama alemaniar eta aita ghanatar banaren alaba, gaztetatik izan zuen interesa kultura afro-alemaniarrarekiko, eta Ratisbonako Unibertsitatean defenditutako tesiak ere horixe izan zuen gaitzat. Bere saiakerez kanpo, gai hori jorratzen dute Ayimen poema ugarik. Bereziki gurasokeriazko diskurtsoak zituen jomugatzat, arrazakeria isil hori, etorkorra dena ulerkorra bainoago. Irakurleari atsedenik ematen ez dion poesia da berea, ez boteretsuen ez besteen hobenik garbitzen ez duena. Munduko Poesia Kaierak bilduman irakur daiteke Garazi Ugalde Pikabeak egindako itzulpenean.
Uzt
27
26
Errusiar erromantizismoaren adierazpen nagusienetakoa da, literaturaren alorrean, Gure garaiko heroia eleberria, Mikhail Lermontoven idatzirik behinena, Jose Moralesen itzulpenari esker euskaraz irakur daitekeena. Eleberriez gain, baina, haren bost poema ere ekarri izan dira euskarara, 80etan aldizkarietan (Hotsizki, Maiatz) eta itzulitako poemen bilduma batean (Hezurrezko xirulak, Elkar, 1991). Uztailaren 27 batez hil zen Lermontov, duela 185 urte, eta hemen dituzu irakurgai bere poemak.
Uzt
13
26
XX. mendeko pentsalari feminista erreferenteetako bat da Monique Wittig (1935-2003), uztailaren 13an Dannemarien jaioa. Eta Pentsamendu heterozuzena (The Straight Mind and Other Essays) artikulu-bilduma, haren obra esanguratsuena. Lisipe bildumaren baitan, Susa argitaletxeak plazaratu zuen 2017an. Teoria politikoak eta praktika sozial-pertsonalak bat egiten duten tokian, hortxe dabil Wittig; militantziaren eta aktibismoaren parte bat dira haren artikuluak. Lehenagotik, dena den, Itxaro Bordak euskarari ekarriak zizkion haren Hiru ipuin (Maiatza, 2013) eta Ikuspuntu berezia ala unibertsala artikulua (Utriusque Vasconiae, 2010).
Uzt
09
26
Gaur 90 urte jaio zen New Yorkeko Harlem auzoan June Jordan, Jamaikako migrante familia batean. Horrek jaiotzatiko esanahi ia saihetsezina zuen: biolentzia historia latz batera kondenatua izatea. Beltz izateagatik jasotako biolentzia jarraia, eta aitak berak hezkuntza zorrotzaren izenean Jordanen kontra erabilitako biolentzia ere. Ezinbestean, Jordanen obra poetikoa markatuko du horrek, eta kolonialismoaren historiaren kontrakarrera idatzitakoa da bere poesia, non askotariko zapalkuntzak salatzen diren: esklabotza, arrazakeria, biolentzia poliziala, biolentzia matxista. Ane Garcia Lopezek maisuki euskaratu zuen Susaren Munduko Poesia Kaierak bildumarako haren poemen antologia eder bat.
Uzt
09
26
Txekiako literaturak eman duen idazle handienetako bat da Jan Neruda, 1834ko uztailaren 9an Pragako Mala Strana auzunean jaioa, gaur egun bere izena daraman kalean. Hilerriko loreak poema liburuarekin estreinatu zen 1857an. Poeta izanagatik, haren lan ezagunena Mala Stranako ipuinak liburua da, 1877an argitaratua, eta Fernando Reyk 2001ean euskarara ekarria, Literatura Unibertsala bilduman. 2022an, Karlos Cid Abasolok Nerudaren Ryšánek jauna eta Schlegl jauna narrazioa euskaratu zuen, Booktegin irakur daitekeena.
