Literatur Emailuak

E.T.A. Hoffmann, idazle fantastikoa

Musikari eta pintore jardun bazuen ere, idazle gisa ezagutzen dugu E.T.A. Hoffmann. Konigsberg-en 1776an jaioa, duela 175 urte hil zen, 1822ko ekainaren 25ean. Erromantizismoa kultur adierazpide eta pentsamendu ildo gisa nagusi zen garaikoa, berau ere mugimendu horren erreferentzia da. Idatzi zituen ipuinengatik ezaguna, genero fantastikoaren sortzaileetakoa, euskaraz irakur daiteke. 1973koa da lehen agerpena, Jesus Maria Satrustegik gazte literatura moduan itzulitako Intzaur koskailu narrazioarekin (Etorkizuna, 1973). Gerora, 1992an, Erein argitaletxeko Bartleby sailean plazaratu zen Hareetako gizona, Pello Zabaletak euskaratua eta Antton Garikanok, Ipuin fantastikoak narrazio bilduma eskaini zuen Literatura Unibertsala bilduman (Ibaizabal, 1992). (gehiago…)

Michel Houellebecq: “Izan doilorrak eta egiazkoak izango zarete”

Inoiz ez dio notizia izateari utzi eta notizia da berriz ere Michel Houellebecq. Ekainaren erdialdera amaitu zituen “La Possibilité d”une île”-n grabaketa lanak. Ez da bere liburu bat zinemaratzen duten lehen aldia, aspaldi ez dela “Les Particules élémentaires” (Oskar Roehler, Alemania, 2006) eraman baitzuten pantailetara. Grabaketaren zuzendaritza lanak egin dituen lehen aldia da ordea. Asteburu honetan, Donostian, “Plataforme” liburuan oinarrituta Calixto Bieitok moldatu duen antzerki lana ere ikus daiteke.

• Berria-ko artikulua osorik:
  44. orrialdea, 45. orrialdea.

Maiatzek 25 urte:
lehen hamar zenbakiak osorik

Aurtengo otsailean bete dira 25 urte Maiatz aldizkariak lehen zenbakia kaleratu zuela. Literatur Aldizkarien Gordailua abiatu genuelarik, aldizkari horretako aurkibideak eta fitxak baino ez dira egon sarean. Aurtengo efemeridea baliatu nahi izan dugu huts hori zuzendu asmoz. Hona hemen lehen pausoa: hastapeneko lau urteetan kaleratu zituzten lehen hamar zenbakiak, testuak oso-osorik, eta baita alea irudietan PDF formartuan. Uda hasi berri dugun honetan, Baionatik heldutako uzta dastatzen hasteko modua eskaintzen dizugu, beraz. Udazkenik negu bururatuko ahal dugu, urtemugakoa bukatu aitzin, ordutik bizirik dirauen aldizkari bakarraren sareratzea!

Bingen Aizkibel: Aberriaren lurraldean

Bingen Aizkibelen Ipuin aberkoyak eta Urretxindorra lanak dakartza aste honetan Klasikoen Gordailuak. Mende hasierako lanak —1917 eta 1918, biak ere Abandoko Grijelmorenean botatakoak—, pizkunde abertzalearen eremukoak ditugu, hala edukietan nola forman eta hizkuntzan —bizkaieraz idatzi zuen Ubideko seme izan zen Luis Gonzalez Etxabarrik, Bingen Aizkibel-ek—. Euzko Alderdi Jeltzaleko kidea —Euzko Gaztedija-ko buruzagitzan ibili zen Eli Gallastegirekin—, Primo de Riveraren diktadurapean Argentinara erbestera joan behar izan zuen. Eta hantxe geratu 1971n hil zen arte. Desterru aurretik eta ondoren ere, hainbat aldizkaritan eman zituen argitara bere lanak —euskaraz eta gaztelaniaz, politikako artikuluak, olerkiak…— Bingen Aizkibelek. Gaur Gordailura dakartzagunak, ildo berean, desberdinak dituzu. Poemak dituzu Urretxindorra liburukoak. Berrikuntza formalik gabeak, gai aldetik ere aberria, natura, neska maitatua… orduko joera poetikoen baitan dihardu. Are gehiago Ipuin aberkoyak lanean, gaiari dagokionez, non Euzkadi idealizatua pertsonaia arketipikoen jokaleku den. Idazkera jorikoa, dena den, ondo egituratutako narrazioak dira, kontakizun molde bixi batez bilbatuak.

Amos Tutuola hil zela 10 urte

Nigeriako Abekoutan jaio zen Amos Tutuola idazlea, 1920ko ekainaren 20an, eta duela hamar urte hil, 1997ko ekainaren 8an. Mozkor bat sasirik sasi liburuak (The Palm-Wine Drinkard, 1952) eleberriak egin zuen ezagun, eta askori Afrikako literaturaranzko interesa piztu. Ingelesez idatzi zuen Tutuolak —bere ingeles ez akademikoan—, eta bere herri yorubaren sinesmen eta mundu-ikuskera liburuetara ekartzen asmatu zuen. Maria Garikanok euskaratu zuen Mozkor bat sasirik sasi, eta Pamielarekin argitaratu 1993an. Hementxe duzue osorik. (gehiago…)

Leire Bilbaoren poemak erdaraz

Leire Bilbaoren Ezkatak (Susa, 2006) poema liburuko hainbat poema itzulirik batu ditugu: hamar ingelesez (Sarah J. Turtle eta Iñaki Mendigurenek emanak), hamar italieraz (Viviana Tomassettik), lau alemanez (Gabriele Schwab), hiru katalanez (Laia Noguera i Clofentek), bi galegoz (Ivan Cuevasek), bederatzi gazteleraz (idazleak itzuliak). Eta euskaraz entzuteko ere badituzu zortzi, Leire Bilbao beraren ahotsez.

John Cheever: Arrakastaren porrotak

“Astebete baino gutxiagoan eta errezitatuz idatzi nituen istorioak dira nire gogokoenak”. Idazterakoan berak izan sentipen berbera uzten dute bere ipuinek irakurlearengan: freskura, arintasuna, azkartasuna. Mende honetako ezinbesteko idazle horietako bat, John Cheever (1903-1982), atzo mende laurden hil zen.

• Berria-ko artikulua osorik:
  50. orrialdea, 51. orrialdea.

Jakin aldizkariko liburu kritikak (1977-1997)

Debekuaren ostean, 1977an Jakin aldizkaria atzera plazaratu zenean, liburuei eskainiriko atala zeukan, eta horren baitan liburuen kritika jasotzen zuen atala, Ibon Sarasolak gidatua. Gerora Jon Kortazarren ardurapean jarraitu zuena, 1980ko hamarkadako erdira arteko liburu produkzioaren azterketa egin zuen. Garai honetan euskal literaturan oso esanguratsuak izan diren liburuen komentarioa egin zen aldizkarian (Ene Jesus, Guardasola ahantzia, Bizipenen bultzadaz, Termitosti, Etiopia, Elsa Scheelen, 100 metro, Zergatik panpox…), kritika hutsetik haratago liburuaren azterketa artikuluak baitira. Hemen eskaintzen dizkizugu. (gehiago…)

Krispin Beobide: Santutasunaren bidean

Beobideko Frai Krispin frantziskotarraren bi lan datoz gaurkoan Klasikoen Gordailua aberastera, biak urte berean kaleratuak: 1885ean. Alde batetik, “gure Aita len santu, Franziskoren bizitza labur” eta “txikia baña txit ona” eskaintzen du Asisko loria izenburua daramanak. Bestalde, Jesus Aurraren bederatzi-urrena izenburua duen liburua “gure Jesus aurraren maitatzalliai” zuzenduta dago eta bederatzi egunean egiteko bederatziurren ezin interesgarriagoa eskaintzen dio irakurle piadosoari. Jakina, irakurle, probetxurik aterako badiezu, bi-biak irakurri beharko zenituzke “ez nola nai, ez arinki, baizikan geldi ta arretarekin bera al dezun moduan iduritzeko, imitatzeko asmuarekin”.

Norman Manea: Ni ez aldatzeko

Imre Kertesz, Gyorgy Konrad edo Danilo Kisen akuilukide. Kertesz eta Konrad hungariarrak, Kis serbiarra, Norman Manea (Bukovina, 1936) errumaniarra. Lau ipuin ilun eta itogarri irakur daitezke Tusquets argitaletxeak kaleratu berri duen “Felicidad obligatoria” (“Fericirea obligatorie”) liburuan.

• Berria-ko artikulua osorik:
  50. orrialdea, 51. orrialdea.

Jakin aldizkariko liburu kritikak (1956-1975)

50 urte bete zituen 2006an Jakin aldizkariak, 50 urte euskal kulturaren sustapen eta zabaltze lanean. Eta literatura garrantzitsua izan da 50 urte horietan, euskal kultura eta hizkuntzaren adierazpena den aldetik. 1956an Hugo Wast-en Bide ezkutua liburuaren kritika plazaratu zuenetik, 50etik gora izan dira aldizkariak argitaratu dituen liburu kritika eta komentarioak: iruzkin laburrak batzuk, literatur eta estilistika azterketa sakonak asko, ika-mika sorturiko artikuluak zenbait. 1980ko hamarkadara bitarteko hainbat libururen azterketa jaso izan du Jakin-ek, polemika entzutetsu zenbait tarteko. 1980ko hamarkadaren erdialdetik aurrera, kritikagintza beste aldizkari eta egunkarietan sendotzen hasten delarik, jaitsi egingo da Jakin aldizkarian ere. Hemen dituzu Jakin-ek berak lehen aroa deitzen dion epean, 1977ra bitartekoan, plazaratuak. (gehiago…)

Joxean Sagastizabalen Zerura igotzeko

Bigarren liburua zuen Zerura igotzeko Joxean Sagastizabalek, Susarekin 1986an kaleratua. Aurreko urtean Jolasean plazaratua baitzuen Hordago argitaletxearekin. Ipuinak dira, itxuraz eta errekurtso narratiboei dagokienez haur literaturakoak direla ematen dutenak, Zerura igotzeko honetan Sagastizabalek dakarzkigunak. Baina helduoi zuzendutako narrazio laburrak dira. Imajinazioari atea irekita osatutako hamar ipuin. Hementxe dituzu denak.

Kenneth Rexroth: “Gure garaiko jenderik zoriontsuena izan ginen”

“Beat” belaunaldikotzat hartzen dute katalogo eta antologietan, baina gorroto zituen “beat”-ak. Azalean gelditzen omen ziren. Behatzaile, irakurle, artista: poeta zen Kenneth Rexroth (1905-1982). Ekainaren 6an 25 urte beteko dira hil zela. San Frantziskoko (AEB) berpizkunde kulturalaren motorretako bat izan zen. Eta idazle fina.

• Berria-ko artikulua osorik:
  42. orrialdea, 43. orrialdea.

Jon Miranderen poemak eta artikuluak

Jon Mirandek 27 urte zituela, Andima Ibinagabeitiak elkarrizketa egin zion Parisen 1953ko otsailean. “Poema liburua orrazten ari omen zara, Jon, laster argitaratzeko”, eta Mirandek: “Bai, egia da (…); poematan irauli ditut nere maitasun, maitakeria, sinesmen eta sineskeriak. Filosofiari buruz ere nerak oro jaulki ditut, neuk entelegatu eta pentsatu bezala. Hantxe irauli ditut nere atsegin eta etsipenak ere (…); ene barne egia izan daitezen ahalegindu naiz. Hori bederik iritsi dut, zenbait eskandalizatuko badira ere”. Baina liburua ez zen inoiz plazaratu. Mirandek aldizkarietan argitaratu izan zituen poemak eta eskuizkribuak idazlea hil ostean agertu ziren liburura ekarrita (Andolin Eguzkitzaren, Txema Larrearen eta Xabier Olarraren edizioetan). Klasikoen Gordailuan Miranderen poemak batu ditugu, eta baita ere hogeita bat artikulu (1951-1962).

Itxaro Bordaren nobela berria

Irri egiteko nobela duzu Amaia Ezpeldoi detektibearen abentura berria, akzioz mukuru betea. Jalgi hadi plazara nobela groteskoa da itxuraz, baina funtsean erromantikoa eta melankolikoa. Ezpeldoik mandatu misteriotsu bat izan du: Iparraldeko euskaltzain apez bat aurki dezan, ez baita ageri onomastika bilkura batera Bilbora joan zenez gero. Bilbon laguntzaile bizkorrak elkartuko zaizkio Amaiari: bere maitale Carmen idazlea, honen adiskide Estevez ertzaina, honen ezagun Zokil neska gazte armatua, eta Haizemin abeslari transexuala. Berehala ohartuko dira ez dela euskaltzain bakarra falta dena, lau baizik! Itxaro Bordak ekainaren 1ean (ostirala) 10:30etan Donostiako Udal Liburutegiko Sotoan nobela aurkeztu aitzin, lehen bost kapituluak eskaintzen dizkizugu. Argitaldaria: Susa.