Literatur Emailuak

Teatroaren Nazioarteko Eguna

Datorren martxoaren 27an (astelehena) Teatroaren Nazioarteko Eguna ospatuko da mundu osoan. Ekitaldiotan, mundu osoan komunikatu edo agiri bat irakurri ohi da, beti teatro munduko pertsona ezagunen batek idatzia. Aurtengoa Victor Hugo Rascon mexikarrak idatzi du Itxaropen zirrikitu bat izenburupean. Gurean, Patxo Telleria eta Mikel Martinez aktoreek euskaratu dute nazioartekoa den testu hori.

Bake zibila

Bake zibila eta beste zazpi gerra ipuin liburu honetan hiru kontinente, Asia, Afrika eta Amerikako zortzi ipuin bildu ditugu. Lehenbizikotik ipuin bi, eta biak Vietnamekoak. Azkenekotik hiru, eta hirurak ertamerikarrak, Panama, Nikaragua eta El Salvadorrekoak. Afrikakoak berriz, Hegoafrika, Kenia eta Nigeriako dira.
Zerk batzen ditu ipuinok hemen? Ezezagun ohi zaizkigun errealitate batzuen ingurukoak izateak. Kolonialismoaren ondorioak bereziki nozitutako, erasoa eta borroka jasandako herrialdetakoak. Gerra ipuin dira: zapalkuntza eta errebeliozkoak. 1989an Susa argitaletxeak kaleratu zuen liburuaren aurkezpen testuak aurreratzen du gaurkotasunik galdu ez duen irakurgaia dela Bake Zibila, Irakeko inbasioa hasi zela martxoaren 20an hiru urte bete diren honetan. Zortzi dira idazleak, orain osorik eskaintzen dizuegun liburu honetan: Arturo Ambrogi, Pedro Rivera, Sergio Ramirez, Ngugi wa Thiong’o,  Chinua Achebe, Alex La Guma, Bui Hien eta Nguyen Sang.

Jon McGregor: auzune bat, munduaren ispilu

Liburu bakarreko idazlea da Jon McGregor. 1976an Bermudan jaioa. Norwichen hazi zen, Bradford-go Unibertsitatean ikasi zuen. 2002an Booker sarirako hautagai gazteena izan zen, If Nobody Speaks of Remarkable Things-rekin. Somerset Maugham eta Betty Trask sariak jaso zituen. Granta aldizkarian kaleratu zituen bere lehen ipuinak. Times aldizkariak urteko idazle gazte onena izendatu zuen. Bigarren nobela ari da idazten orain.

• Berria-ko artikulua osorik:
  40. orrialdea.

Charles Baxter: izozmendiaren zortzirena

Hamar liburu kaleratu ditu. Kantitatez ez da obra handia, baina ez horregatik garrantzirik gabea. Paul Auster, JM Coetzee eta Alice Munro idazleek biziki estimatzen dituzte haren lanak. Harmony of the World, Believers, A Relative Stranger eta Saul & Patsy dira haren lanik ezagunenak. The feast of love liburuari esker ezagutu zuten Europan. First light da haren ibilbideko azkena. Euskarara ez dago itzulia, ezta frantsesera ere. Gaztelaniaz, berriz, Primera luz izenburuarekin argitaratu dute.

• Berria-ko artikulua osorik:
  39. orrialdea.

Nork irakurriko?

Antonio Arrutiren Olerki galduak (1913-1919) bertso-bildumarekin eta Tolosako Euskal Jaietan lehen saria jaso zuen haren Lukainka (1913) izeneko ipuinarekin irekitzen du Klasikoen Gordailuak gaurko irakurtze-gonbita. Era berean, Pierre Lhande zuberotarrak gipuzkeraz idatzitako Yolanda (1921) eleberri klasikoa izango du sarezaleak dastagai. Literatur eskaintza biribiltzeko, Jean Barbierren Piarres I (1926) dator azkenik lehenagotik Gordailuan zegoen bigarren zatia (Piarres II) osatzera.

Jose Artetxeren mendeurrena

1906ko martxoaren 12an, duela 100 urte, jaio zen Azpeitian Jose Artetxe. 1936an Francoren lubakian gelditu eta frankismo garaian hala jarduna, idazle eta kazetari zen aldetik, berari buruzko polemikaren iturri da. Gehienbat gaztelaniaz idatzitakoa, euskarari ere emana dio lanik, prentsan beti ere. 1932tik 1935era bitartean, artean EAJko kide zela, El Día eta Argia agerkarietan 70etik gora artikulu sinatuak ditu Joseba Artetxek euskaraz. Euskal Prentsaren Lanak webgunean irakur daitezke. Egan aldizkarian ere idatzi zuen lanik, gaztelaniaz, baina agertu ziren, 1950 eta 52an, ataltxo batzuk, Bidez bide izenaz, Jon Etxaidek euskaratuak, Artetxeren Caminando lanaren zati batzuen itzulpena. Liburu osoaren itzulpena, Bidez bide, Jon Etxaidek euskaratua, Erein argitaletxeak plazaratu zuen 1994an. Osorik eskaintzen dizuegu.

Leire Bilbaoren Ezkatak

“Soiltasunaren indarra dute Leireren poemek” adierazi zuen Iñigo Aranbarrik joan den astean Leire Bilbaoren Ezkatak liburuaren aurkezpen ekitaldian: “soiltasuna, ez errazkeria; zintzotasuna, ez inozokeria”. Konposizio laburrez ondurik dator Leire Bilbaoren lehen argitalpena. Hamabi poema dituzu irakurgai Susa literatura webgunean.

Odysseus Elytis: hitzez hitz argia

Hamar urte bete dira Odysseus Elytis hil zela; Grezia modernoaren arimetako bat izan zen. Margolari amateurra zen. Poeta gisa ezagunago. Baina poemak, margotzen ariko balitz bezala idazten zituen: marraz baino kezkatuago argiaz, koloreak oihal gainean uzten zuen orbanaz edo islaz, adierazi nahi zuenaz baino. Haren lehen poemak oso bisualak ziren. Naturari begiratu eta bere begiek ikusten zutena erakutsi nahi zuen.

• Berria-ko artikulua osorik:
  40. orrialdea.

Walter Mosley: aingeru beltza beste behin

James Ellroyrekin batera, egungo nobela beltzaren erreferentzia nagusietako bat da. Liburu arrakastatsuak dira bereak: jende askok irakurtzen ditu, denda espezializatuetan ez ezik kioskoetan ere saltzen dira. Zinemara eraman zuten Devil in a Blue Dress 1995ean. Denzel Washington aktore ezaguna zuen protagonista. Eta protagonista horixe da Mosleyren lanen berezitasun nagusia: Ezekiel Easy Rawlins. Bad Boy Brawly Brown (El caso Brown) argitaratu berri du Rocak.

• Berria-ko artikulua osorik:
  39. orrialdea.

Bakarkako isolamendua

Duela 50 urte, 1956ko martxoan, aldarrikatu zuen Marokok independentzia. Europara erbesteratutakoen arazoak, hala ere, urte gehiago ditu, eta ez du independentziarik lortu. Erbeste honen testigantza aparta eskaini zuen Tahar Ben Jelloun idazleak Bakarkako isolamendua lanean. “Erbestea, hori bilo luzeko eta begi beltz handitako estuasuna! Begi handi horietan zehar ibili naiz; horien ertzean bizi izan naiz, betile eta malkoaren artean. Bidaiak egin ditut begirada hutsetan (hustuetan) eta ustezkoak su hartu zuen egunean geratu nintzen. Luzea da esateko. Gogorra da kontatzeko.
Ez galdetu zergatik nagoen hemen lur irmo eta berriro suntsituan. Hartu nire eskua eta pasa ezazu zure titien gainetik, zure sabelaren gainetik, zure sexuaren azal epelaren gainetik. Nire herria esku honena da. Har itzazu atzamarrak ahoan eta dastatu nire lurraren gatza.” Bego Montoriok euskaratua, Susa argitaletxeak kaleratu zuen 1990ean. Osorik eskaintzen dizugu orain.

Xose Luis Mendez Ferrin: “XX. mendeak egin nau naizen bezalakoa”

Filologian doktorea, literatura katedraduna, bere ikasleei La Celestina-ren sekretuak irakasten dizkien institutuko irakaslea, A trabe de Ouro aldizkariko zuzendaria. Baina hori baino gehiago. Erreferentzia literario garrantzitsua Galizian bere poesia liburuengatik ez ezik (Com polvora e magnolias, 1976), bere ipuin bilduma bikainengatik (Arraianos, 1991). Erreferentzia literarioa bainoago erreferentzia politikoa.

• Berria-ko artikulua osorik:
  39. orrialdea, 40. orrialdea.

Frederic Mistral eta Mireio

1830ean jaio zen Maianon (Maillane, frantsesez). Zuzenbide ikasketak egin eta gero, Joseph Roumanille poetaren eraginpean eta lankidetzan, Okzitaniaren eta okzitanieraren sustatzaile eta eragile nagusiena bilakatu zen, kultura okzitanoaren berpizkunderako sortutako Felibrige mugimenduaren bitartez. Lan politiko eta sozial honekin batera, literatur lana da handia. Okzitanieraren berreskurapena lortu zuen (ortografia klasikoa ere aldtuz), 1904an Literatura Nobel saria erdietsiz. Bere lehen lan nagusia, Mireio (1859), urte askoren fruitua da. Vincen (Bikendi) eta Mireioren (Mireio) arteko amodioen kontaketa, poema liriko luze ederra. XIX. mende amaierako eta batez ere XX. mende hasierako euskal kultur mugimenduan erreferente oso inportantea izan zen Frederic Mistral, okzitaniera “goien gradora” igotzen egindako lanagatik. Nikolas Ormaetxea Orixe-k Mireio euskaratu zuen, eta Klasikoen Gordailuan osorik irakur daiteke, egileari buruzko aurkezpen eta guzti. Magali poemaren itzultzaile gisa ere ageri da Orixe hainbat katalogotan, baina berau Mireio obran agertzen den kantua da.
Orixeren itzulpenez gain, Santi Onaindiak ere euskaratuak ditu, Olerti aldizkarian, hainbat poema. Bertso eta Olerkien Hemerotekan irakur daitezke denak. (gehiago…)

R.M. Azkueren literatur lanak

Resurreccion Maria Azkue lekeitiarraren (1864-1951) lau literatur lanez hornitzera dator gaurko Klasikoen Gordailua. Eta lehendik ere gipuzkera osotuaren eredu izan nahi zuen Ardi galdua nobela eta bi ipuin ospetsu (Bein da betiko eta Batxi Guzur) jarriak baziren sarean, aste honetan poligrafo haren nobela luzaroan argitaratu gabea izango du sare-ibiltariak irakurgai, hots,  Latsibi izenekoa (1920an edo idatzia eta 1989an argitaratua) . Aldi berean, genero dramatikoaren esparruko hiru lan interesgarri ere eskainzen dira osagarri gisa: Vizcaytik Bizkaira (1895), Ortzuri (1909-1910) eta Urlo (1911-1912).

Marguerite Durasen Maitalea

Duela hamar urte, 1996ko martxoaren 3an hil zen Marguerite Duras. Frantziako literaturgintzako izen esanguratsuenetako bat, Indotxina, II. Mundu Gerra, erresistentzia, Les Temps Modernes… XX. mendeko Frantziako hainbat “sinbolori” lotua ageri zaigu Marguerite Duras. Bere bizitza idatzietara eramana, eleberri askoren egilea, 1984an Goncourt saria jaso zuen Maitalea lanak, eta hain zuzen eleberri hauxe ekarri zuen euskarara Mikel Garmendiak, eta Ibaizabalek argitaratu Literatura Unibertsala bilduman, 1996an. Lehenago, haatik, Imanol Txabarrik Korridorean jarririko gizona narrazioa argitaratua zuen Maiatz aldizkarian, 1989an, eta 1987an, Maiatzen ere, Aurelia Arkotxak testu labur bat itzulia zuen. Osorik eskaintzen dizkizugu denak.

Marguerite Duras: aurpegi suntsitua, bizitza berridatzia

Martxoaren 3an hil zen, duela hamar urte. Hiltzen lehenago hasi omen zen. Hiltzen amaitu, ostiralean hamar urte. Ia hirurogeita hamar liburu idatzi zituen guztira. L’amant liburuarekin (Maitalea, Mikel Garmendiak euskarara itzulia, Literatura Unibertsala bildumarako, Ibaizabal, 1996) irakurleen oniritzia eta Goncourt saria lortu zituen. Minetik eta suntsipenetik bizitza berridazten asmatu zuen idazlea da Marguerite Duras.

• Berria-ko artikulua osorik:
  39. orrialdea, 40. orrialdea.