XXIII
Ez da ezer gertatu. Sei hilabete dira etxean nagoela, eta gerrateak bere hartan dirau. Are gehiago, eguraldia orain txartzen ari delarik, fronte handietan armadak berriz sartu dira trintxeretan. Eta beste negu bat igaroko da, berriro ikusiko dugu elurra, sutondoan jarriko gara irratia entzuten. Hemen, bide eta mahastietan azaroko lokatza oztopoak jartzen hasi zaie partisau taldeei; ñegu honetan, denek diote, inork ez du izango borrokarako gogorik, gogorra izango da munduan egon eta udaberrian hiltzea espero izatea. Gainera, dioten bezala, elurra ugari izango bada, joan den urtekoa ere egingo du eta ate-leihoak itxiko ditu, eta sekulan ez dela urtuko espero beharko da.
Hemen ere eduki dugu hildakorik. Alde batera utzirik hori, eta alarmak, eta gure lurren atzeko haitzarteetarako ihesaldi nekosoak (nire arreba edo ama datorrela lasterka ni esnatzera, galtzak eta zapatak ahal bezala hartu, makur-makur korrika egin mahastian barrena, eta itxaroten egon beharra, doilortzen gaituen itxaronaldia), alde batera utzirik higuina eta lotsa, ez da ezer gertatzen. Muinoetan, burdinazko zubian, irailean ez da egon tirorik gabeko egunik —tiro bakanak, lehenago ehiza garaian bezala, edota tiro-parrastada sortak—. Orain gero eta gutxiago dira. Hauxe da egiatan basoko bizitza, umetan amesten den bezala. Eta batzuetan pentsatzen dut umeen ezaguerarik ezak, benetako eta gezurrik gabeko ezaguerarik ezak bakarrik jasan dezakeela gertatzen dena ikusi eta bular-joka ez hastea. Bestalde, bailara hauetako heroiak umeak dira denak, umeen begirada zuzen eta tematia dute. Eta gerrate honi geuk —dagoeneko gazteak ez garenok, «Datorrela, etorri behar badu» esan genuenok geure bihotzean habia egin diogulako ez balitz, gerrateak ere, gerra honek ere gauza garbia emango luke. Gainera, batek jakin. Gerra honek etxeak erretzen dizkigu. Fusilatuez ereinda uzten dizkigu kale eta plazak. Erbiak bagina bezala bultzatzen gaitu gordeleku batetik bestera. Geu ere borrokan hastera behartuko gaitu, guri halako adostasun eragile bat aterako digu azkenik. Eta iritsiko da eguna gerratetik kanpo inor egongo ez dena —ez koldar, ez triste, ez bakarti—. Hemen, familiarekin bizi naizenetik, askotan pentsatzen dut hori. Denok onartua izango dugu gerran jardutea. Eta orduantxe izango dugu bakea, beharbada.
Garai onak ez badira ere, herrietan artoa eta mahatsa bildu da. Ez da egon —noski— aspaldiko alaitasuna: jende asko falta da, baten bat betirako. Herrikoen artetik zaharrek eta helduek bakarrik ezagutzen naute, baina niretzat muinoa oraindik bada haurtzaroko herria, su, ihesaldi eta jolasez betea. Dino nirekin izango banu hemen, jakin beharrekoak esango nizkioke; baina joan egin da, eta lana serio egiteko. Bere adinean ez da zaila. Zailagoa izan da besteentzat, eta hala ere egin dute eta egiten dute oraindik.
Orain, soro-zelaiak biluztuta daudelarik, berriz hasi naiz batetik bestera ibiltzen; muinoan gora eta behera ibili eta nire bizitzari buruzko kontaketa honen abiapuntu izan den ilusio luzea erabiltzen dut gogoan. Sarritan pentsatzen dut egunotan nora ote naraman ilusio horrek: zer pentsatu bestela? Hemen urrats bakoitzak, ia eguneko ordu bakoitzak, eta, jakina, gutxien espero den edozein oroitzapenek izan nintzen hura jartzen dit aurrez aurre —naizena eta ahaztua nuena—. Aurtengo topaketa eta trantzeek gogoanbeharrez betetzen banaute, batzuetan galdezka hasten naiz neure artean: «Zertan diagu elkarren antza neronek eta bonbetatik, alemanengandik, kontzientziaren zimikoetatik eta oinazetik ihes egin duen gizon horrek?». Kontua ez da bihotza ez zaidala hunkituta geratzen joan denaz pentsatzean, zakur emeak bailiran bidez bide dabiltzan amesgaiztoez pentsatzean —neure artean esaten dut ez dela nahikoa oraindik, behingoz amaituko badugu, izugarrikeriak hozka egin beharko digula, bizirik atera garenoi hain zuzen, gogorkiago hozka egin, gainera—, baina gertatzen da nia, azken garaiotako aurpegi eta asaldapenak gogoratzen ditudalarik ikusten nauen ni hori, desloturik sentitzen dela, bere aurrean bakarrik gertatu izan balitz bezala egin, esan eta pairatu duen guztia —besteren arazoa, iraganeko gauza—. Hitz gutxitan esanda, honexek ilusionatzen nau: hemen, etxean, aspaldiko errealitate bat berreskuratzen ari naiz, nire urteez kanpoko bizitza bat, Elvira, Cate, Dinorengandik apartekoa, eskolatik, gizon moduan nahi eta espero izan dudanetik apartekoa, eta neure buruari galde egiten diot hartatik irteteko gauza izango ote naizen inoiz. Orain ohartzen naiz urte oso honetan, eta baita lehenago ere, zoraldi meharren garaian, Anna Maria, Gallo eta Cateren garaian, artean gazteak ginela eta gerratea urruneko laino bat besterik ez zelarik, ohartzen naiz bakarraldi luze bakarti bat, oporraldi hutsal bat bizi izan dudala, jolasean sasi artean sartu, bertan gustura egon, zerura begiratu hostoen azpitik eta handik berriro irteteaz ahazten den ume baten antzera.
Hementxe harrapatu nau eta harrapatzen nau egunero gerrateak. Basoan ibiltzen banaiz, miatzaileak daudela susmatu orduko haitzarteetan ezkutatzen banaiz, batzuetan eztabaidan hasten banaiz hemendik pasatzen diren partisauekin (Giorgi ere izan da hemen, bere lagunekin; burua tente esaten zidan: «Izango dugu astia horretaz berriz hitz egiteko arratsalde elurtsuetan»), hori ez da ez dudalako ikusten gerra ez dela jokoa, honaino iritsi den gerra hau, gure iraganari ere heltzen diona lepotik. Ez dakit Cate, Fonso, Dino eta beste guztiak itzuliko ote diren. Batzuetan espero izaten dut, eta ikaratzen naiz. Baina ikusi ditut hildako ezezagunak, hildako repubblichini horiek. Horiexek iratzarri naute. Ezagutzen ez dugun norbait, etsaia, hiltzean antzeko zerbait bihurtzen bada, bidea oztopatzen badigu eta haren gainetik pasatzeko beldurrez bagaude, horrek esan nahi du menderatuta ere etsaia norbait dela, haren odola isuri erazi ondoren baretu behar dugula, ahots bat eman behar diogula odol horri, isuri erazi duena justifikatu. Umiliagarria da zenbait hildakori begiratzea. Jadanik ez dira besteren kontua; ez gara sentitzen halabeharrez han gertatuak. Iruditzen zaigu gorputz haiek lurrera bota dituen patu berberak josten gaituela haiei begira, gure begiak haiekin betetzera. Ez da beldurra, ez da ohiko zitalkeria. Umiliatuta sentitzen gara konturatzen garelako —begiekin ukitzen dugu— hildakoaren lekuan gu egon gintezkeela: ez legoke alderik, eta gorpu zikinari zor diogu bizirik egotea. Horregatik gerra guztiak gerra zibilak dira: eroritako guztiak geratu direnen antzekoak dira eta kontuak eskatzen dizkiete.
Halako egun batzuetan, landa biluzi hauetan, ikaratu egiten naiz ibiltzean: enbor idorra, belar mototsa, harkaitz baten atzealdea ikusi eta gorputz etzanak iruditzen zaizkit. Beti gerta daiteke hori. Pena daukat Belbo Torinon geratu delako. Egunaren parte bat sukaldean ematen dut, lur zapalduko sukalde handi-handian, non gure amak eta arrebak, etxeko emakumeek, kontserbak prestatzen dituzten. Gure aita sotoan ibiltzen da batetik bestera, Gregorio zaharraren pausajearekin. Batzuetan pentsatzen dut errepresalia batek, gutizia batek, halako patu batek etxea tximista baten antzera jo eta lau horma hondatu eta beltz bihurtuko ote dituen. Jende askori tokatu zaio dagoeneko. Zer egingo luke gure aitak, zer esango lukete emakumeek? Badute lelo bat, «Amaituko al dute behingoz?», eta haien iritziz, gerrilla, gerrate hau osoa, mutikoen arteko liskarrak dira, lehenago santu zaindariaren jaian pizten zirenak bezalakoak. Partisauek irina edo abereak bahituran hartzen badituzte, han esaten du aitak: — Ez da zuzena. Ez dute eskubiderik. Erregalatzeko eska dezatela, behintzat. — Nork du eskubidea? —esaten diot nik. — Utzi dena amaitzen eta ikusiko dugu orduan —berak.
Nik ez dut uste amai daitekeenik. Orain, gerra zer den, gerra zibila zer den ikusi dudalarik, badakit denek, egun batean amaitzen bada, galdera bat egin beharko luketela beren artean: «Eta erori direnekin zer egingo dugu?, zergatik hil dira?». Nik ez nuke jakingo zer erantzun. Ez behintzat orain. Eta ez zait iruditzen besteek ere dakitenik. Hildakoek bakarrik dakite, beharbada, eta gerratea haientzat bakarrik amaitu da benetan.