Cesare Pavese - Muinoko etxea

XIX

Iritsi zen maiatza, eta kolegioan ere biziago eta zaratatsuago bihurtu ziren egunak. Arratsaldean patio ilunean, eta goizeko argi lurrintsu eta hotzean, etengabeak ziren oihuak, korrikaldiak, eta ugari notiziak. Eskolak egun batzuen buruan amaituko ziren, aliatuen aurrerakada hasia zen eta eguraldi oneko hilabeteak eta hilabeteak zeuzkan aurrean. Nire ezkutalekuko lagunetako batzuk, Hegoaldeko mutil horiek, alde eginak ziren jada aliatuen lerroetara iritsi eta beren burua salbatzeko asmoz.

Hustu ziren logelak, hustu zen errefektorioa: barnetegikoak etxera itzultzen ari ziren. Egun gutxiren epean sakabanatu egin ziren landetan, eta ni kolegio hutsean gelditu, belarria erne jarriz apaiz baten edo berandu zebilen baten oin hots bakanak entzutean. Hitzartuta geneukan laguntzaileok lehen bezala jan eta lo egin genezakeela, baina isiltasun hartan, bake hartan, Dino baino ez neukan buruan. Ia hilabete zen falta zela, eta gaizki pasatzen ari nintzen, hain gaizki pasa ere non bila aterako nintzaion, jakin izan banu nola. Orain halako notizia batzuk zeuden gerrari buruz, non mendien eta matxinatuen konturik ez zen gehiago entzuten. Beharbada ez zegoen arriskurik ordurako. Baina Elviraren bisitaldiak gogoa kendu zidan.

Nahita etorri zitzaidan esatera, kolegiora. Torinon izan zen, Doraz bestaldean, kartzeletan, apaizen bat ere nahastu zuen. Umearen berririk ez; mendietara iritsi bazen benetan, azken asteetan auskalo non amaitu zuen. Borrokalari talde batzuk Frantziara ari omen ziren pasatzen. Han ez zen lekurik umeentzat. Gainerako guztiak, emakumeak, ama, senitartekoak, zuela hilabete deportatu zituzten. Apaiz batek esan zuen; bazekien Le Fontanekoaren berri, eta denak fusilatu zituztela uste zuen. — Berdin da, hala ere —zioen—, inor ez da itzultzen handik.

Beste zer egin zitekeen aterpe hutsean, aspaldiko ikararen zaporea goiz eta arratsaldez dastatu baino? Paseatzera joan nintekeen, noski, soro eta plazak zeharkatu berriz, baina egunak alferrik itxaroten ematea gero eta fundamentu gutxiagokoa iruditzen zitzaidan. Orain, iragana hodeitxo bat, pena bat, elkarrentzako oroimina zelarik, kolegioko egonaldi hura kartzelan egotea bezain gogaikarria zen.

Landetxera ezin nintzen itzuli. Bakar-bakarrik, gogora ekar nezakeen iragana, desagertuez banan-banan pentsatu, haien ahotsak berriro entzun, ilusioak egin haien zerbait geratzen zitzaidala. Iruditzen zitzaidan aurreko urtearen aldean oso aldatuta nengoela, basoan bakar-bakarrik ibili eta, nire eskola Torinon zain edukita, pazientziaz gerra noiz amaituko zain nengoenetik. Orain, Dino nirekin egona zen patio hartan, bere amak bidali zidan. Nik onartzen nituen, nahi nituen oroitzapen multzo bat zen Dino, berak bakarrik salba nintzakeen, eta ni ez nintzen nahikoa izan berarentzat. Aurkituz gero, jaramon egingo ote zidan ere ez nekien seguru. Bere ama eta gainerakoekin desagertu balitz, ez zidakeen beste oroitzapen bat ere eskainiko. Egiatan, gerrak ez zuen amaitu behar oroitzapen oro eta itxaropen oro suntsitu arte. Hau guztia ordurako ulertzen nuen. Eta ohartuta nengoen, beraz, aterpeetatik irten, oroitzapenak bazterrean utzi eta beste bizitza bat pilatzen hasi beharko nukeela. Alde egiten zuten guztien irudiak —laguntzaileak, Dino, Elvira— aztoratu egiten ninduen. Beldurrik gabe, ezinezkoa zen kolegioan geratzea. Ulertzen nuen Dino. Ulertzen nuen aita Felice. Apaiza izan beharko nukeen.

Elvirak nire etxeko beste gutun bat ekarri zidan, oporretan haiengana joateko esaten zidana, beti bezala. Inork ez ninduen bilatuko han; hura zen, zalantzarik gabe, ezkutalekurik seguruena. Hara joatea erabaki nuen, esan baino lehenago ere. Ikaraturik, gau eta egun ibili nuen buruan, nire artean «Astia bazegok» errepikatuz, baina ondo nekien egina nuela aukera. Azkeneko aldiz, gerra aurreko urtean egon nintzen, eta jadanik orduan esan nion neure buruari: «Hemen behintzat hilko banintz»; izan ere, aldez aurretik imajinatzean, gerra atsedenaldi bat da, bakealdi bat.

Elvirak ez zuen ezer jakin nahi horretaz. Ez zuen esan gurasoen etxean arriskuan egongo nintzenik; ondo baino hobeto zekien etxera inor ez zitzaidala bila etorriko; bidaiaz hitz egin zuen, ustekabean gerta zitezkeen gauzez, metrailamenduez eta zubi moztuez. Joaten banintzen, irakurri nion begietan, itzuliko ote nintzen? Diruz gaizki nengoela esan nion orduan; ezin nuen besteen lepotik bizitzen jarraitu; lehenago edo beranduago, esan nion, mantendurik bizi dena bihurritu egiten da azkenik. — Baina gerra hau amaituko da —defenditu zen sumindurik—. Amaitu beharko du. Eta orduan gure artera itzuliz ordaindu ahalko duzu zure zorra.

Mendirako zorro batean gauzarik beharrezkoenak sartzeko eskatu nion. Bidaia hori egin behar nuela inori ez kontatzeko esan nion, ezta amari ere. — Gainera —erantsi nuen—, inork ez du esan iritsiko naizenik—. Berak helbide bat nahi izango zukeen. — Ez dago horren beharrik —erantzun nion—, ez naiz bizitzaz aldatuko, gordelekuz baizik. Hobe arrastoak ezabatzea.

Zorroarekin bakarrik utzi ninduenean, arnasa hartu nuen. Lehen egunak lasai eman nituen, orain gera nintekeela konbentzituta, egitea edo ez egitea nire esku zegoela. Elvira gaixoa, bidean nengoela uste zuen. Egun haietan ohartu nintzen alde egitea pentsatzean beragandik urruntzea bilatu nuela, berari beste ezertan konprometitzeko asmoa eragoztea. Ondo nekien zer zeukan buruan.

Baina halako goiz batean alemanez beterik aurkitu nituen bazter guztiak. Egun haietan ez ziren han ez aita Felice, ez zuzendaria ere, Torinora joanak ziren —haien zain nengoen, trenean arriskurik ba ote zen jakiteko—. Alemanek ez zuten ezer esan, kolegioan hartu zuten egoitza. Tropa eta hornigaiak ziren, gauzak deskargatzen ari ziren. Baina atezaina bila etorri eta galdetu zidan zein izen erabiltzen nuen: alemanen agintariek enplegatu guztien zerrenda nahi zuten. Orduan nire zorroa hartu eta joan egin nintzen.

Torinora itzuli gabe trenera igotzeko, bizkarra eman behar nion muinoari, eta eguzkitan ibili ezagutzen ez nituen bideetatik. Bihotza eztarrian neukala, lautadara zuzendu nintzen, jakinik arratsaldean berriro ikusi behar nituela muinoak, eta horiek izango zirela behar nituenak. Baina askoz lehenago azaldu ziren. Errepidea arakatzen nuen, kontrol-posturik ba ote zegoen ere, eta zerumuga aldean, egurrezko habe eta hodei beheen artean, tarte urdinxka bat ikusi nuen, arina eta zertxobait iharra. Mendi-lepoetatik bi pausutara iritsi arte ez nintzen gelditu —Villanova, burdinbidea han zen—. Harresi batean eseri nintzen. Neska batzuk ari ziren igarotzen bizikletan, baina ez alemanik edo miliziakorik; ogiari hozka egin nion, zuhaitzetara, muino oihantsura eta zeru zabalera begira —inbidia nion Dinori, hilabeteak baitziren bidezidorretan zebilela—. Ez neraman ordu pare bat ere bidean.

Astia izan nuen eserlekuaz, geltoki txikiaz eta mendi-lepoetako isurkiaz aspertzeko.Jendea ugaltzen zen neurrian,itxaropenak berreskuratzen nituen; aspaldi ahaztua neukan mundua aurpegiz eta ahotsez irakiten dagoela, eta denak ari ziren goseaz, ihesaldiez eta gerraz hizketan, barrez eta elkarri agur eginez. Trena ere neukan ahaztuta; askazien artean muturra azaltzen eta berehalakoan abiadarik moteltzen ez zuela ikustean, ume baten antzera harrapatu ninduen bere zurrunbiloan. Igo eta gero, berdetasunaren erdian binbili-banbala abiada berriz hartzen zuen bitartean jakin nuen Tanaro ibaiko zubia moztuta zegoela eta han jaitsi beharra zegoela. Gainera, trena alderik alde miatu eta halako baimen berezi bat ez zeukana geldiarazten zutela ere entzun nuen.

"Cesare Pavese / Muinoko etxea" orrialde nagusia