XVIII

        Nik halako begiratu bat eta halako keinu bat eginda, lehenago inoiz elkar ikusi ez genuela ulertu zuen Dinok. Arratsaldean, kaperara sartzera gindoazela, inoiz kolegio batean bizi izan ote zen galdetu nion. Begiak jaso gabe, lehenago amarekin bizi zela erantzun zidan. Nik baino hobeto egiten zituen itxurak: kontu gutxikoa zenez gero, ez zuen plantak egiten jardun behar izan. Inguruetatik ume batzuk pasatzen zitzaizkigun, baten bat adi. Orduan esan nion kolegioan bizitzeko bizitza iraganaz ahaztu beharra dagoela, hitzik ere ez dela egin behar hartaz. — Berriketan hasten dena —esan nion— atso bat duk, ez gizona.

        Biharamunean beste umeekin korrika eta oihuka ikusi nuen. Gaitz erdi. Ez zegoen zapuztuta, ez zen izkina batean geratzen: bere lekuan hain adoretsu izango ote nintzen galdetu nuen nirekiko. Halako harrotasun ernegatu bat ere sentitu nuen, eta nire artean esan, ondo zegok, ume bat huen, baina egur bereko ezpalak gintuan biok. Nik egiten dudan bizitza egingo al likek Fonsok, pentsatu nuen, kolegioan sartuta egonez gero? Burutazioak berak ez zeukan zentzurik. Fonso mendiz mendi zebilen eta lepoa jokatzen zuen. Nola zitekeen? Bere egun guztiak heriotza ziren, harrapatu behar izan ninduten goiz hartan niretzat bezala. Sikiera urte urrunetan, sikiera umetan ere ez nuen izan Fonsoren odola, ez adorea ere. Dino bera ez bezalakoa ere banintzen. Eta orain Dinok ez zeukan inor, ni izan ezik.

        Korrika zebilela begiratzen nion. Kaperan lagunei bultza egiten ikusten nuen. Kristalerietara begiradak botatzen eta errezatzen ikusten nuen. Jertse bat eramaten zuen jaka azpian, esku lodi eta gorriak zituen, begitxo tematiak. Ahalegin handiak eginez saiatzen zen ondo jokatzen gure jokoan, ardurarik ez erakusten, niri agur maltzurrak egiten. Gogora etorri zitzaizkidan uda, Gordon, basatien sakana, gizon horiak. Dena azkenik egiatan gertatzen dela pentsatu nuen, baita ume baten nahi xumeak ere.

        Udaberri bete-betea zen ordurako, eta igandero Chierira eta landetara irteten ziren umeak ilaran. Nik haize freskoa eta eguzkia arnasten nituen patio hutsean. Neure buruari galdetzen nion zeru haren azpian amaituko ote zen gerra, apirilean, maiatzean. Albisteek eta irratiak irakiten jartzen zuten berriro odola. Alde guztietan ugaltzen ziren erasoak, lehorreratze handiak eta itxaropenak. Behinola sudurra atera nuen atetzarretik. Nire bila inor ez zela etorri jakinik, kalexka estura irten nintzen, plazatxo batera iritsi —solemnea eta ez sinesteko modukoa zen; eliza bat eta kanpandorrea zeuden han—, muinoa ikusi nuen teilatuez bestaldean, II Pinoko muino urruna, morea. Baina merezi ote zuen arriskuan sartzeak, gerrak bihar amaitu behar bazuen? Hobe nengoen patioan. Ez nien inbidiarik egurastera joaten zirenei. Itzultzen zirenean hizketan entzuten nituen.

        Bagenekien faxisten kuartelaren berri; beltz eta basati haiek landetan ibiltzen ziren, eta gauez tiroka hasten kristaletara. Kintako gazteak eta iheslari porrokatuak ziren haien etsaiak. Hegoaldeko mutilak, ni bezala kolegiora etorriak babes bila, haien muturren aurretik pasatzen ziren, lehian hasten zitzaizkien kafetegietako emakumeengatik. Haien azainak kontatzen zizkidaten, irri maltzurrak eginez: txantxak, eserlekuak eta belardiak biltzen zituzten istorioak. Beltzek plazan abertzale bat hil zutenean ere ez zuten bertan behera utzi nahi izan. — Astazakila —esan zuren—, armatuta ibiltzen zen, jakina—. Egun batean zuzendariak denoi deitu eta sermoia bota zigun. Neskatara joateari utzi behar geniola. Ospe ona, umeak. Garaiak berez larritzekoak izanda, ez zegoela aitzakiarik horrelako fundamentu gutxirekin ibiltzeko. Bizimodu prestuarekin hasten da osasuna. Beste arriskuaz ez zen hitzik esan.

        Beste egun batean Dino, lagun pila baten erdian, gerrillaz ari zela harrapatu nuen. Haien arteko luzanga eta hezurtsu batekin zeuden oldartuta, errepublikaren alde hitz egiten zuelako. Burla eta barre eginez galdetzen zioten zergatik ez zen joaten eskolara uniformearekin. Baten batek bultza egiten zion. Dino, sutuenen artean txikitxoa, garrasika ari zen: — Eta non zegok orduan sozialismoa? Non zegok sozialismoa?—. Baina ordurako aita Felice haien artean sartu eta isilarazten ari zen: — Ez al dakizue bekatua dela? —esan zien, zakartuta, nagusiei. Barrez hasi zitzaizkion, eta berak belarrondokoak eman haietakoren bati. Ez zitzaidan gustatu Dinok egin zuen imintzioa.

        Beranduago elkartu nintzen berarekin, zutabe baten oinean eserita zegoela. Beragana nindoala ikusi eta ez zuen bururik jaso. Galde egin nion hura ote zen burua berotzen uzteko modua, horrela gordetzen ote ziren isilpekoak. — Orain Fonsorekin egonez gero —esan nion— aspaldi fusilatuta egongo hintzen. Giulia bezalakoa haiz, ez dakik ahoa itxita edukitzen.

        Nahasturik eta geldirik zegoen niri begira. — Fonsorekin joan nahi dut —esan zuen—. Ez dut atsoaren etxera itzuli nahi.

        Espero nuen hori, eta hitz egiten utzi nion. Torinon patio bat ezagutzen zuen non jaso eta iristen baitziren Fonsoren mezuak. Atezainek ezagutzen zuten. Nazkatuta zegoen emakumeekin. Mendian egon nahi zuen, besteekin geratu.

        — Zaila duk —esan nuen—. Haien artean nahi izan bahindute dei egingo ziaketen dagoeneko. Auskalo non diren orain taldeak. Alemanak alde guztiak arakatzen zebiltzak.

        Gero amari obeditu eta nirekin geratu behar zuela esan nion. — Ez dakik ahoa itxita edukitzen. Berriz egiten baduk, atsoarengana bidaliko haut.

        Egun haietan mendietan borrokak gertatu zirela, alemanak biltzen ari zirela, abertzaleak suntsitzeko eraso bat prestatzen ari zela eta holako berriak irakurtzen genituen. Kartel handi bat azaldu zen, burdinazko esku handi batek bandiduak nola txikitzen zituen erakusten zuena, azpian «Horrela hiltzen dira traidoreak» idatzirik. Faxistak ere ari ziren amorratzen. Torinon eta Piamonte osoan ia egunero hitz egiten zen zigorrez, sekulan ikusi gabeko ankerkeriez. «Nando bizirik bazegok oraindik —esaten nuen nik—, mirakulua duk».

        Arratsaldean aita Felicerekin paseatzen nintzen pasabide zabal batean, non ordu erdiz umeek oihu egiten zuten isiltzeko ordua baino lehenago. Laguntzaile haietakoren batek aurkitzen gintuen buelta ematean, eta bakoitzak berea esaten zuen. Haien txantxetako bat zen bat-batean galdetzea: — Aita Felice, guri esateko beldurrik ez du eduki behar. Ume hauetatik zein da berorren semea?

        — Hik izan behar huen —erantzuten zuen berak—. Ogi hutsean jarrita izango hintzen dagoeneko.

        Dino garrasika ari zen besteen erdian, eta batzuetan egurra ematen zioten. — Ume hura —esan zuen aita Felicek—, ikusten duzu? Otso-emearen benetako ume bat da, gerraren fruituetako bat. Aita eta ama presondegian, bera errekan. Eta errua nork?

        — Guztiok dugu errua —esan nuen—, denok esan genuen «Gora!».

        Aita Felicek galtzarbean estututa zeraman brebiarioa. Gorputza astindu egin zuen, sorbaldak uzkurtuz. — Nolanahi ere —esan zuen— guk behar dugu konpondu. Ez da bera bakarra.

        Gero brebiarioa irekitzen zuen, umeei zeharka begira. Goiz batean hitz egin genuen brebiarioaz. Begirada bat botatzen uzteko eskatu nion, ez nuen gauza handirik ulertu —latinezko otoitzez, salmo eta gloriez, jakulatoria, ebanjelio eta gogoetaz beterik zegoen—. Festa eta santuei buruzko irakurgaiak zituen; egun bakoitzak berea zuen, oinaze eta martirioei buruzko istorio lazgarriak deszifratu nituen. Bazen bat, berrogei kristau urmael bateko izotz artean hiltzeko biluzik bota, baina lehenago borreroak hankak txikitzen zizkiela kontatzen zuena; beste batek zigortu eta bizirik erretako emakumeak aipatzen zituen, mingain moztuak, eta indarka ateratako hesteak. Harrigarria zen pentsatzea latin zahar hartaz idatzitako orri horizkatu haietan, eserlekuetako egurra bezain higatuta zeuden esaldi barroko haietan, horrenbeste bizitza espasmodiko egon zitekeenik bildua, horren odol anker eta gaurkoa egon zitekeenik isuria. Aita Felicek esan zidan brebiariotik eliz otoitza errezatu behar zela batez ere. Santuen istorioei buruz, esan zuen nekez jakin zitekeela haietako asko nola sartu ziren orri haietan, hutsak zirela, eta aspalditik espero zela eliz buruek testua aztertu eta inausi egingo zutela. Egunero ondo irakurtzeko, denbora asko behar zen.

        — Baina axola duena —esan nion— ez da izango martirio bat benetan gertatu den ala ez. Irakurtzen duenari fedeak zenbat balio duen ez ahaztea da bilatzen dena.

        Aita Felicek baiezkoa egin zuen burua makurtuz.

        — Egia esanda —esan nion—, ezertarako balio al du beti hitz berberak irakurtzeak?

        — Otoitzak izanda —esan zuen aita Felicek—, berritasuna da gutxienekoa. Eguneko orduak ukatzea bezala litzateke. Urtearen ibilbidean laburbiltzen da bizitza. Nekazarien bizimodua monotonoa da, urtaroak beti itzultzen dira. Liturgia katolikoa urtearekin batera doa, eta nekazariaren lanak islatzen ditu.

        Berriketa hauek lasaitu egiten ninduten, bakea ematen zidaten. Kolegioa eta horma arteko bizitza onartzeko, ezkutatzeko eta neure burua zuritzeko nire modua zen. Chierirantz irten eta sarrerako kaleraino iritsi nintzen aldi bakanetan, plazatxo lasaiak, aterpe txikiak, eta elizak, arrosetoiak eta elizetako atetzarrak baino ez nituen ikusi. Ezin zitekeen sinetsi herri honetan eta beste batzuetan, probintzietan alde guztietan, odola isurtzen ari zenik, segadak ipintzen zirenik, legerik ez zegoenik jada. Mundu zahar hark, kultuarenak eta sinboloenak, mahastiarenak eta gariarenak, errezoak latinez egin baina dialektoz ulertzen zituzten emakumetxoenak, halako zentzu bat ematen zien nire egunei, nire bizitza ezkutukoari. Ez zegoen alderik: ongi ikusten nuen basotik sakristiara igaroa nintzela.

        Baina oraingoan ere ez zuen iraun. Errefektorioan entzun nuen horretaz ari zirela. Abangoardian ibilia zen luzanga hura harroxko ari zen esaten kolegioa salatu nahi zuela, bazituela lagunak brigada beltzetan, prest zegoela ezkutatutako iheslarien izenak emateko. Gau hartan ez nuen begirik batu. Dinori kontuz ibiltzeko esan nion. Kuartelean amaitzen banuen, nireak egina zuen. Berriro hasi ziren ihesaldiko bihotz ikara eta egunsentiko larrialdia. Aita Felicerekin hitz egin nuen horretaz. Ezin zitekeen ezer egin. Mozolo hura zigortzea are okerragoa zen. Gero, egun batean zuzendaria etorri zen, sonbreirua begietaraino sartua, bere atzetik joateko keinua egin, eta eskailera azpira eraman ninduen. — Inork ez gaitu ikusi behar —xuxurlatu zidan geratu gabe—. Hobe izango da alde egiten baduzu. Arriskua dago, arrisku handia, gainera.

        Halaxe abiatu nintzen, inori ezer esan gabe. Dino eskolan zen eta ez nuen ikusi. Fardelarekin joan nintzen, etorri bezala. Chieri utzi nuen, zoriontsu eta bihotza taupaka nuela, eta eguzkia sartzean, begietan jotzen zidala, mendi-gain larrutu baina udaberriz hezeetan, urrutira luzatzen nuen begirada, aspalditik ahaztuta nuen bezala. Kontu handiz iritsi nintzen landetxera, eta inork ez ninduen ikusi. Lehen agurra Belbok eman zidan, saltoka hasi baitzen harri txintxarren gainean.

        Gau hartan ohiz baino beranduago azaldu genuen, irratia entzun genuen eta gerrari buruz, Dinori buruz eta gaizkile goiztiar hartaz hitz egin. Bere burua menderatuz, Elvirak, esan zuen horrelako jendea landetxeetan ere bazegoela, eta alemanek ordura arte bilatu ez baninduten, hori zela haien zelatariek urrun nengoela uste zutelako. Ez ninduen inork ere ikusi behar, adierazi zuen amak.

        Egun batzuetan egon nintzen ezkutaturik, Egleren aurrean ere ez nintzen azaldu; leiho bildutik baratza ikusten egoten nintzen. Gozagarri gertatzen zitzaidan betiko giroan egotea, baina bihotzean bestelako pentsakizunak eta itxaropenak edukita. Zer ez nukeen emango Cateren eta besteen berri edukitzearren! Elvirak esan zidan Le Fontane giltzapean itxi zutela, baina ez zekitela nork itxi zuen. Arratsaldean baratzera irteten nintzen Belborekin, ilunpean Torinorantz begiratzen nuen, hainbeste gauza ari baitziren gertatzen han; izarrek, bakan batzuk zuhaitz biluzien artean, adarretako kimuak ziruditen. Ez neukan zereginik; alde guztietan etortzen zitzaidan burura Dino, bai eta Catek esaten zituenak ere; bihotz minez onartzen nuen inorengandik ez nuela sekulan jakingo Dino nire semea ba ote zen ala ez, Cate bizirik eta onik irteten ez bazen. Beharbada orain esan nahi zidak, pentsatzen nuen, beharbada negarrez ari duk ez didalako esan. Beharbada arrazoia dik aita Felicek, eta nire kontua duk, geratzen denaren kontua duk konponbidea bilatzea.

        Egun batean Elvirak esan zuen: —Zutaz galde egin dute Torinotik. Idazkariaren partez goraintziak, Egle ezagutzen du eta.

        Atsegingarri gertatzen zitzaizkidan huskeria hauek, bizitza itzultzen zidaten, zakur bati lepoan egindako laztanak bezala.

        Astebete igaro zen horrela, baina astuna zen niretzat etxean geratu beharra. Artean ez nintzen ausartzen Chierira itzultzera. Elvirarekin hitz egin nuen horretaz, eta berak: — Batek jakin nola ote dagoen ume hori! Sagarrak behintzat eraman beharko nizkioke.

        Horrela, berak egin zuen joan-etorria biharamunean. Nik irakurtzen eman nuen eguna. Itzuli zenean suak hartuta zegoen, arnasarik gabe. Sei egun ziren Dino ez zegoela kolegioan.

        Utzi nuen apaizen eta atezainaren kontra askatzen bere amorrua. Galdetu ere ez nion egin ikerketarik egin ote zuten, arrastorik ba ote zuten. Banekien nora joana zen. Aspaldi nekien. Ez nuen ezer esan, eta Torinoko kaleetan ikusi nuen ibiltzen, isilik, bide ertzetako erretenetara baztertzen eta gora iristen.

        Besterik ezer ez kolegioan. Alferrik asaldatu ginen. Zuzendariak itzul nintekeela zioen.

        Bi egun igarotzen utzi genituen. Doraz bestaldeko etxeaz hitz egin nion Elvirari, han beharbada bazekitela zerbait berataz edo bere lagunez. Ni ezin nintekeen arriskuan sartu han. Askotan pentsatzen nuen: «Eta Catek itzuli eta galdetzen badit non den?».

        Gero erabaki eta itzuli nintzen Chierira. Edozein notizia zegoela ere esateko eskatu nion Elvirari. — Dinok ez badu inor aurkitzen —esan nion—, ezagutzen du bidea eta itzuliko da—. Bide guztian imajinatzen nuen parera azaltzen zitzaidala, eskutik heldu eta harekin nindoala. Aldiz, miliziaren patruila bat aurkitu nuen Chieriko sarreran. Irri maltzurra eginez etorri ziren nigana, kale hartatik azalduta. Bata gaztea zen, mutiko bat; beste hirurak, aurpegi beltz eta gaiztokoak. Besoan eusten zioten fusilari, kanoia beherantz. Ondotik igaro eta ez zuten ezer esan.

© Cesare Pavese

© itzulpenarena: Koldo Biguri