Cesare Pavese - Muinoko etxea

XVII

Patioaren inguruko aterpe haiek, pasabideetatik ganbaretara zeramaten adreiluzko eskaileratxo haiek eta kapera erdi ilun handi hark mundu bat osatzen zuten, nik itxiagoa, bakartuagoa, ilunpetsuagoa nahi izango nukeena. Harrera ona eskaini zidaten apaizek, ohituta baitzeuden, ohartu nintzenez: atsegingarri gertatu zitzaidan urruntasun batez mintzatzen ziren kanpoko munduaz, bizitzaz eta gerrako gora-beherez. Erdi ikusi nituen umeak, zaratatsu eta kaltegabeak, ez nien jaramonik egin. Beti aurkitzen nuen ikasgela hutsen bat, eskailera batzuk, denbora apur bat gehiago pasatzeko, nire bizitza luzatzeko, bakarrik egoteko. Lehendabiziko egunetan, hotzikarak astintzen ninduen ezohiko edozein keinuri erreparatzean, edozein ahots entzutean: begirik ez nien kentzen zutabe, pasabide eta atetxoei, beti ere gordelekua bilatu eta desagertzeko prest. Gau eta egun luzetan iraun zidan odol zapore hark, eta lasaitzen eta ihesaldiaren eta basoaren eguna gogoratzen nuen aldi apurretan dardara batean hasten nintzen ihes egindako arriskuaz, zeru zabalaz, bideez eta topaketez pentsatzean. Kolegioko atalaurrea, atetzar sendo hotz hura, horma batez estalia egotea nahi izango nukeen, hilobi baten antzekoa izatea.

Egunak joan eta etorri egin ziren aterpeetan. Kapera, errefektorioa, eskolak, errefektorioa, kapera. Denborak, horrela xehe-xehe eginik, gogoetak eragozten zituen, igaro eta nire ordez bizi zen. Kaperan sartzen nintzen besteekin, ahotsak entzuten nituen, burua makurtu eta altxatu egiten nuen, errezoak errepikatzen nituen. Elvira neukan gogoan, honen berri ba ote zekien. Baina bakea ere baneukan gogoan, elizan egondako egun hartako aurkikuntza; eta begiak estalirik nituela habia egiten ari nintzaion nire baitan nahasmendu lazgarriari. Kaperako kristaleriak pobre eta ilunak ziren, eguraldia okertu eta ilundu zen, euria ari zuen gau eta egun, hotz hartan izua eta itxaropen itxia habia egiten ari ziren nire baitan. Errefektorioan eserita nengoela, umeen zalapartaren erdian, izkinatxo batean umiliatu eta platera hartan eskuak berotzen nituenean, atsegingarri gertatzen zitzaidan eskale baten antzekoa izatea. Halako ume batzuk errezoagatik, zerbitzuagatik edo janariagatik protestaka hasten zirenean ez nintzen gustura sentitzen, halako sineskeriazko haserre bat pizten zitzaidan, nahiz eta gero hartaz damuturik kargu hartzen nion neure buruari. Baina isilik egon, burua makurtu, gogoetak bildu eta guzti, hala ere ez nuen berriro aurkitzen elizan egondako egun hartako bakea. Batzuetan, bakarrik sartu nintzen kaperan, ilunpe hotz hartan nire baitan bildu eta errezatzen saiatu nintzen; intsentsuaren eta harriaren usain zaharrak oroitarazi zidan Jainkoari ez zaiola bizitza axola, heriotza baizik. Jainkoa hunkitzeko, norberarekin atxikitzeko —sinesteduna banintz bezala arrazoitzen nuen—, jadanik etsituta egon behar da, odola isurtzeko gertu egon behar da. Dotrinan ikasten diren martiriak zetozkidan burura. Beren bakea heriotza osteko bakea zen, denek isuria zuten beren odola. Nik ez nuen horrelakorik nahi.

Funtsean, loaldi bat eskatzen nuen, anestesiko bat, ondo ezkutatuta egotearen ziurtasuna. Ez nuen munduko bakea eskatzen, neurea eskatzen nuen. Onik egoteko izan nahi nuen ona. Hain ondo ulertu nuen hori, non egun batez etsi egin nuen. Jakina, ez zen elizan gertatu, patioan nengoen umeekin. Umeak oihuka ari ziren, futbolean. Zeru garbian —goiz hartan ateri zegoen— hodei arrosak ikusi nituen, haizeak puztuak. Hotzak, iskanbilak eta zeruaren ustekabeko askatasunak bihotza puztu zidaten eta ulertu nuen aski zela energiazko bihotz-ondoko bat, oroitzapen eder bat, itxaropena berreskuratzeko. Ulertu nuen iragandako egun bakoitza salbaziorantz egindako pausu bat zela. Berriro zetorren eguraldi ona, iragandako beste hainbat urte sasoi bezala, eta artean libre nengoen, artean bizirik. Orduan ere doi-doi istant bat iraun zuen segurtasunak, baina elurra urtzen denean bezalako zerbait izan zen, dohain bat. Arnasa hartu ahal izan nuen, nire ingurura begiratu, biharko egunaz pentsatu. Errezatzen hasi nintzen berriro arratsalde hartan —ez nintzen etetera ausartzen—, baina errezatuz larritasun gutxiagoz gogoratu nintzen Le Fontanez, eta dena halabeharra zela, jokoa zela esaten nion neure buruari, baina horrexegatik, hain zuzen ere, baneukan artean salbatzerik.

Ordurik latzena egunsentia zen, ganbarako ohetxoan etzanda esnatzeko ezkilaren zain egoten nintzenean. Belarria erne jartzen nuen itzalean, danbatekorik, txin-txin hotsik edo agindu lehorrik aditzen ote nuen ere. Ordu hartan azaldu ohi ziren oldarrean, ordu hartan harrapatu ohi zituzten itsumustuan iheslariak beren gordelekuetan. Ohe barruko epelean, zeldak, aurpegi ezagunak, hildako ugariak etortzen zitzaizkidan gogora. Isiltasunean iragana ikusten nuen berriro, solasaldiak gogoratzen nituen, begiak itxi eta besteekin sufritzen nuela imajinatzen nuen. Hotzikarak ekartzen zizkidan adore hondar horrek berak. Soinu urrunak etortzen ziren gero, murmurioak, kolpe motelak. Laino eta itzal arteko zelaiaz pentsatzen nuen, baso zurrunez, padurez, landaz. Kontrol-postuak eta errondak ikusten nituen. Leihatilako zirrikituetatik argia igartzen zenerako, aspaldi egoten nintzen esna, urduri.

Gutxika-gutxika sartu nintzen kolegioko bizitzan; hamabost egun igaro eta gero, umeei lagundu egiten nien ikasteko orduetan. Hamabi urteko ume taldetxo bat egokitu zitzaidan, eta fortuna izan nuen, nagusietako baten bat, abangoardiako borondatezkoen uniformea jantzirik, galderak egiten hasi zitekeelako. Ni bezalako beste laguntzaile batzuk jo nituen begiz errefektorioan eta patioan; ezkutaturiko ofizialak, omen, beren etxekoengandik banatutako Hegoaldeko gaztetxoak. Haiengandik aparte egoten saiatu nintzen. Ikasteko orduetan umeak zaintzen egoten nintzen; lasai asko egoten ziren beren mahaitxoen atzean, gehienez ere luma-punta bategatik sesioan; nik, aldiz, begiztatu egiten nituen haien liburuak. Ordurik gozoena goiza zen, umeak eskolara abiatu eta kolegioa hutsik eta isilik geratzen zelarik. Orduan laguntzaile gazteak ere bazterrak hustu, atetzarretik desagertu, kalexka estutik sartu eta Chierira joaten ziren, kafetegi batetik bestera eta neska batekin orain eta beste batekin gero ibiltzera. Esaten zutenez, aukeraren maukera zen. Beste konturik ez zuten buruan. «Gizonak gaituk», esaten zuten. Ikaran jartzen nintzen, bururik gabe nola jokatzen zuten ikusita. Baina, patioan edo ikasgela huts batean nengoela, libururen bati orriak pasatzen edo hodeietara begira, aterpeetan eguzkiari segika, goiz isilak arnasa itzultzen zidan, patxada. Nahikoa zen bisita bat edo oin-hots bat ni izkina baten atzean ezkutatu eta teilatura zeraman eskaileratxoa begiz jotzeko. Hala ere, gehiegitan asaldatu nintzen alferrik, benetan sufritzeko. Kapera bera ere erabil nezakeen, sakristiara eramaten baitzuen, eta handik plazara jotzen zuen eliza batera. Baina denek ez zuten alde egiten kolegiotik goizean, apaizen bat agertu eta desagertu egiten zen aterpeetan; sarritan hitz egiten nuen haiekin. Haien artean bazen bat irratia entzun eta notiziak ematen zizkidana, aita Felice; ume baten antzera hasten zen txantxetan, axola handirik gabe. Egunkaria nirekin irakurtzen zuen. Bere iritziz, gerratea «harako haien» azpijokoa zen, mordoilo nabarmen eta urruna, Chierikoentzat axola handirik gabekoa. — Txatxukeriak! —zioen—, soro hauek ongarria behar dute, ez bonbarik—. Halako egun batean, etsaien bizpahiru hegazkin multzo igaro ziren zerutik, zilarrezko distiraz; lurrak dardara egiten zuen motorrengatik, burrunbak estali egiten zituen gure ahotsak. Aita Felice korrika atera zen ikustera, berak jo zuen ezkila, beste apaizen bat ere irten zen kanpora, sotora jaitsi nahirik. — Chierira etorriko balira, hilik egongo ginatekeen dagoeneko —esan zuen berak sokatik tiraka. Gero eztandak aditu ziren, urrun. Aita Felicek erne jartzen zuen belarria, nahigabe keinu bat eginez, eta ezpainak mugitzen zituen. Ezin jakin errezoan ala danbadak kontatzen ari ote zen. Nik inbidia nion, ohartu nintzelako ez zituela bereizten heriotza-arrisku hura eta lurrikara edo zorigaitz bat. Nirekin solasean, hasiera-hasieratik onartu ninduen; ez zidan galdetzen zergatik bizi nintzen ezkutuan. — Zu bezalako gizon batentzat —hauxe besterik ez zuen esaten—, gogorra izango da hemen giltzapeturik egotea—. Behin esan nion ondo baino hobeto nengoela han. Berak baiezkoa egin zuen burua makurtuz. — Jakina, bizitza lasaia da. Baina aire apur batek ez du kalterik egiten—. Gaztea zen, hogeita hamar bat urte ingurukoa, justu-justu, nekazarien semea. Umeekin ondo moldatzen zen, ia denak ere nekazarien semeak eta burugogorrak baitziren, bazekien haiek lasaitzen eta bere inguruan edukitzen. — Txahalak bezalakoak dira —esan ohi zuen—, ez dakit zergatik bidaltzen dituzten eskolara—. Nirekiko galdetzen nuen ea Dino ere ume artean ote zebilen; lehen bezala, eskolara joaten ote zen, Elvirak hitz egiten ote zion. Nirekiko galdetzen nuen zer gertatu ote zen landetxean, nire bila ibili ote ziren Torinon. Hau guztia urrutikoa, hilobiaz bestaldekoa bailitzan agertzen zen, eta notiziaren bat jaso nezakeela pentsatzeak ikaran jartzen ninduen. Hobe zen horrela, hobe ilunpean egotea.

Aldiz, notiziak iritsi ziren, ustekabeko notiziak gainera. Mintzatokira deitu ninduten. — Emakume bat etorri da zure bila—. Elvira zen, belo txiki batekin eta poltso batekin, eta Dino, gorri eta txukun. — Ez da inor azaldu —esan zidaten—. Badute bestelako kezkarik. — Herrian ere ez? —atera zitzaidan. — Herrian ere ez.

— Gurasoen etxean bilatuko ninduten —esan nuen orduan.

— Zure arrebak idatzi dizu.

Gutuna eman zidan. Ireki nuen gutuna, bihotza eztarrian neukala. Artean baziren herri haiek, iragan hura. Oso egun gutxi lehenago bidali zuten, neguko ohiko gauzak esaten zituen. Inork ez ninduen bilatu —argi zegoen— han ere.

Gero maleta bat ikusi nuen lurrean, eta Elvirak aurrea hartu zidan. — Dinoren gauzak dira, gurditxoan etorri gara...

Dinok aterpeei eta horma handiari begiratzen zien kristalean zehar. Apaiz bat gurutzatzen ari zen patioa.

— ...Lehengo egunean Le Fontanen izan ginen. Atea itxi ere ez zuten egin, baina bere lekuan zegoen dena. Aitortu behar da jendeak badakiela oraindik zer den gizalegea...

Gogor ari zen hizketan, alferreko txutxu-mutxu bat eginez. Gorri eta hunkiturik zegoen. Dinoren aldera bueltatu eta honela esan zion kolpetik: — Gustatzen al zaik hau?

Ume bat etorri zen zuzendariaren partetik Dinoren bila. Elvirari begiratu nion, harri eta zur eginik. Berak esan zion hara joateko eta modu onean erantzuteko, gero, niganantz jiraturik, irribarre egiten saiatu zen: — Erretore jaunarekin etorri gara —esan zidan—. Erretore jaunak dio ume hau ezin dela abandonaturik hazi. Eskolara joan behar du, gidatuko duen norbait behar du. Torinoko eskolara ezin da joan, nork lagunduko du? Erretore jaunak espero du kolegioan onartuko dutela. Hartuko dute, umezurtza da ia.

Pentsakizun bitxi horrek asaldatu egin ninduen, arriskua bistan zegoen eta. Dino, salduko ninduen arrastoa izan zitekeen, eta buruan ezin zizkidan sartu munduan bakarrik zegoenik orain, gutxien espero nuenean harrapatzen ninduen burutazio horrek.

— Hemen prezio berezia jartzen dute —ekin zion berriz Elvirak— gurea bezalako kasuetarako. Ezer gutxi kostako du, edo batere ez. Karitate handia da...

Horrela, Dino kolegioan geratu zen, eta Elvirak utzi gintuen, niri begira urduri, beste gauza batzuk ekarriko zituela zin eginez, orain Dinok aitzakia ematen zigula. Goraintziak eman zizkidan bere amaren eta Egleren partetik. Esan zuen gauero jartzen zutela nire platera mahaian. Nonbait, bai berak, bai bere amak ere eskailerak jaisten ikusi ninduten ametsetan, eta gauza hauek beti egiatan gertatzen dira gero.

"Cesare Pavese / Muinoko etxea" orrialde nagusia