XIII

        Ordurako ez zegoen batere zalantzarik. Aspaldiko urteetan Europa osoan gertatzen zena gertatzen ari zen gure artean ere —hiri eta herriak zeru azpian izuturik, armada eta ahots ikaragarriek zeharkaturik—. Egun haietan, ez zen udazkena soilik hiltzen ari. Torinon, hondakin mordo baten gainean, arratoi lodi bat ikusi nuen, lasai eguzkitan. Hain lasai non hurreratu nintzaionean ez baitzuen bururik mugitu ez ikaratu ere. Zut zegoen bere atzaparren gainean, eta begiratzen zidan. Gizonen beldurrik ez zeukan ordurako.

        Negua zetorren eta neroni nengoen beldurrez. Hotzera ohituta nengoen —arratoiak bezala, denak bezala—, ohituta sotora jaisten, eskuetara putz egiten. Ez ziren nekeak, ez hondakinak, ez eta sikiera zerutik eroritako heriotzaren mehatxua, beharbada; bai ordea azkenik atzemandako isilpekoa, alegia, izan zitezkeela muino leunak, behe-lainoan erdi ezkutaturiko hiri bat, biharamun atsegin bat, eta, bi pausutara, zurrumurruetan esaten ziren basakeriak gertatu uneoro. Hiria nire basoak baino basatiagoa zen. Bizitzeko babeslekua eman zidan gerrate hura, konbentziturik bainengoen onartua nuela, bake urrunduzale bihurtua nuela, gogortzen ari zen, sakonago egiten zuen hozka, nerbioetara eta burmuinetara iristen zen. Ingurura begiratzen hasia nengoen, bihotza taupaka nuelarik, hilaurren dagoen erbia bezala. Gauez esnatzen nintzen, izuturik. Tonori buruz pentsatzen nuen, Fonsoren burla irriei buruz, isil jokoei buruz, torturei buruz, hil berriei buruz. Aspaldiko bost urte pasa hauetan honelako bizimodua zeramaten herriei buruz pentsatzen nuen.

        Egunkariek ere —artean egunkaririk bazen— onartzen zuten mendietan erresistentziarik izan zela han eta hemen, eta jarraitzen zuela. Zigorrak, barkapenak eta oinazeak agintzen zituzten. Hanka egindako soldaduak, zioten, aberriak ulertzen eta deitzen zaituzte. Orain arte oker jokatu dugu, zioten, agintzen dizuegu hobeto egingo dugula. Zatozte zeuen burua salbatzera, zatozte gu salbatzera, Jainkoarren. Zuek herria zarete, gure semeak zarete zuek, ustelkeria zarete, traidoreak, koldarrak. Konturatu nintzen antzinako esaldi hutsek ez zutela ordurako barregurarik ematen. Kateek, heriotzak, denon itxaropenak zentzu ikaragarri eta egunerokoa eskuratzen zuten. Lehendabizi airean egondakoa, hitzak izan ziren, orain aldiz erraiei heltzen zien. Hitzetan zerbait lizuna dago. Halako batzuetan lotsatu nahiko nukeen.

        Eta, aldiz, isilik nengoen. Arratoi baten antzera desagertu nahiko nukeen. Animaliek, pentsatzen nuen, ez dakite zer gertatzen ari den. Inbidia nien animaliei. Nire etxekoandreek bazuten zerbait ona, alegia gerraren berririk ez zekitela batere. Elvira segituan ohartu zen bere indar horretaz. Orain hotzak ere sarrarazten ninduen etxean; eta ia gozoa gertatzen zitzaidan Torinotik, baratzetik itzultzea, muino hori eta soilean zehar, haren gordeleku-epeltasunean betiereko larritasuna eta beldurraz une batez ahaztuz eginiko ibilaldi hutsetatik etxeratzea. Horretaz ere lotsatu nahiko nukeen.

        Dino etorri ohi zen, azaroko goiz haietan, eta bere liburuekin estudiatzen genuen, zekizkien gauzei buruz hitz egiteko eskatzen nion. Bera, ez bat eta ez bi, lezioa alde batera utzi eta azken zurrumurruei buruz hasten zen kontu-kontari, oinezko batek esandakoaz, alemanez, makiekin zebiltzan abertzaleez. Bazekizkien sinestezinezko kolpeei, txantxei, espioi justiziatuei buruzko lehen istorioak; Elvira sartuz gero geratu egiten zen. Albiste bakoitzarekin pentsatzen nuen zer-nolako kondaira handia ari ote zen sortzen egun haietan, eta guztiarekin harritzen den mutiko bat bakarrik bizi zitekeela haren erdian asaldatu gabe. Ni Dino bezalako mutiko bat ez izatea, halabehar hutsa zen; hogei urte lehenago izana nintzen, eta nire orduko asaldapenak hutsaren hurrengoak ziren bereen aldean. «Horra ba —esaten nuen—, gerra honetan hiltzen banauk, mutiko bat besterik ez duk geratuko nigandik».

        — Orain ez al duk janzten marinel soineko zuri hura? —galdetu nion.

        — Eskolara eramaten dut. Noiz irekiko dituzte eskolak berriz?

        Lezioa amaitutakoan, Elvirak armairu ondora deitu eta gozokiak ematen zizkion; berak ere jakin nahi zuen, umeak esana, eskolara itzultzeko asmorik bazeukan, arrebarik ba al zuen, gogoratzen ote zen bere aitaz. Dinok pailazokeriak eginez eta, aldi berean, gogaituta, kopeta zimurtuz erantzuten zuen;

        — Nire antza du —esaten nion Elvirari—. Umetan norbaitek musu ematen zidanean eskumuturrarekin garbitzen nuen aurpegia.

        — Mutikoak —esaten zuen berak—, gaurko mutikoak. Ama lanean eta umea ahal bezala hazi behar.

        — Ez dago nekazarien umerik amak lan egiten ez dionik —nik—. Beti izan da horrela.

        — Eta bera erizaina al da? —zioen Elvirak—. Eta ostatuan bizi dira?

        — Nor litzateke ostatu baten jabe! Gertatzen denarekin...

        Malkoak isuri zitzaizkion aldi hartatik, Elvirak ez zuen berriz ere bere burua saldu. Niretzat errazegia zen haserretu eta garrasika esatea gertatzen zenarekin, hildakoekin, suteekin, erbesteratuekin, neguarekin eta gosearekin umorea behar zela kasketagatik edo bihotzeko penengatik etsia hartzeko. Maitasunaz, gainera, bere zentzugabeko maitasunaz ez genuen inoiz hitz egin. Baratzeko lore gorrimin haiek hilik zeuden; baratze osoa zegoen eskas eta idor. Haize bolada handi bat etorri eta erratz baten antzera garbitu egin zuen. Elvirari esan nion eskerrak emateko etxe bat, sua, ohe beroa eta jateko zopa edukitzeagatik. Eskerrak eman zitzala. Okerrago zegoenik ez zen falta.

        — Beti ikusi dut —esan zuen berak, giharrean ukituta— nahigabe bila doanak beti topatzen dituela.

        — Esaterako, Italiak, gerran sartzeagatik.

        — Ez dut hori esan nahi. Nork bere beharra betetzea aski da. Sinestea...

        — Obeditu eta borrokatzea —esan nuen—. Bihar etorriko naiz puñala eta kaskezurrarekin.

        Berak ikaraturik begiratu zidan, begiak zimurtuz.

        Miraria zen eguraldiak nola eusten zion. Lauso edo behe-laino apur bat goizez, gero eguzki urrezkoa. Azaroa zen eta Valdarnoko iheslariaz gogoratzen ari nintzen, iritsia ote zen. Gainontzekoez gogoratzen nintzen, etsituta zeudenez, aterperik ez zutenez. Zorionez, eguraldiak eusten zion. Muinoa ederra zen; lur gogorra, hautsez betea, soila azaltzen zuen orain. Basoan orbel hutsez kraskan aurkitzen ziren piztien gordelekuak. Askotan pentsatzen nuen beharra gertatuz gero bertan ezkutatu ahalko nintzela. Ez nien inbidiarik hamazortzi-hogei urteko mutilei. Il Pinon ere agertu ziren manifestu militarrak. Errepublika bere armada berregitera zihoan. Gerrak estutu egiten zuen.

        Gero eskolak ireki ziren berriro. Lankide bat etorri zitzaidan bila, frantses irakaslea, gizon lodi eta goibela, zeinekin aspaldi ez bainuen hitzik egiten. Egongelan aurkitu nuen, eserita, eta Elvira bere aurrean eserita, zain.

        — Oh, Castelli.

        Castellik bere inguruan begiratu eta esan zuen hura bazela etxe bat. Bera gela batean bizi zen hirian, eta bere nagusiak herrira joanak ziren bera bakarrik utzita etxebizitza handi hartan. — Hemen estufa daukazue behintzat —esan zuen irribarrerik egin gabe.

        Gero Elvira kafea egitera joan zen. Nik zerbait esan nuen eskolaz, txantxetan hasi nintzen. Castelli adi zegoen, buruan zerbait duenaren tentel itxurarekin. Hain potolo, kikilduta egonik, pena eman zidan oraingoan ere.

        Kafea etorri zen eta artean gakora iritsi gabe geunden.

        — Gutxi, gutxi. Ez dut merezi —esan zion Elvirari.

        Kikaratik zurrupatzen zuen bitartean begiratu nion, eta neure artean: «Gizajoa. Hauxe bai aita familiakoa! Zergatik bizi ote duk bakarrik?».

        Atean esan nion: — Beraz, Castelli, zer diagu?

        Kanpoan geundela, hotzaren erdian bakarrik zabaldu zuen bere barrena. Nik soingainekoa jantzia neukan, eta harri legarretik paseatu ginen. Gerratea laster amaituko ote zen galdetu zidan. Egongelan zegoela ere galdetu zuen hori bera. — Hi ez haiz oraingo kintakoa —esan nion—. Ni baino zaharragoa haiz.

        Baina Castelli ez zen kintaz pentsatzen ari. — Pailazo halakoak! —marmaratu zuen erdi sumindurik. Ez zen iritzi politikoa. Castellik politikaren berririk ez zekien. Bakarrik bizi zen. Baina esan zioten eskolak emateak errepublika onartzea esan nahi zuela, gobernu bema ontzat hartzea. — Fida gintezkek? —esan zuen berehalakoan behintzat noren esku gauden jakingo bagenu...

        — Lehenagokoen esku —esan nion— Ze arraio! Bakarrik, orain bizkorragoak dituk.

        — Baina nola amaituko duk? —berriz Castellik.

        — Nork kutsatu dik kezka hori?

        Espero nuen, gimnasia irakaslea zen, faxista eta eskuadraburu izandakoa. Honek ez zuen ezkutatzen eszedentzia eskatu nahi zuela bere burua ez konprometitzeko, eta gainerako guztiei leporatzen zien gerrate faxistaren aurrean eguzki beroenaren alde eta arintasun errudun batez jokatzen zutela. — Zirt edo zart egin behar duk —adierazi zion—, aberria norberaren sentimenduen gainetik zegok.

        — Lucinik esaten al dizkik gauza horiek? —galdetu nion Castelliri—. Orduan, edo espioia duk edo gerra benetan amaitu duk.

        Gero atsekabea eman zidan hori esan izanak. Castellik muzinduta alde egin zuen, eta ohartu nintzen susmoek, beldurrek, mila duda-mudak hozka egiten ziotela bihotzean. Burumakur alde egin zuen eta Tono etorri zitzaidan berriz gogora.

        Honetaz ez zen berriro hitz egin eskolan. Lankideak ikusi nituen, Lucini ikusi nuen, klaseak zaratarik egin gabe hasi ziren berriz; goi mailetako mutikoren bat edo beste falta zen. Zentzugabekoa zirudien atean eskolazainak berriz aurkitzeak, umeen zalaparta entzuteak, etxeko lanak agintzeak. Kanpaiak beste garai batzuetako soinua zeukan, eta aldi bakoitzean hotzikara ematen zuen. Ikasgela hotzek soingainekoa jantzita egotera behartzen gintuzten; halako giro berezi bat zegoen, lekuz aldatzearena, behin-behineko bizitzarena. Nire jantokian jaten hasi nintzen berriro, aurrera jarraitzen, kaleetatik galtzen, Caterekin topo egiten.

        Arratsaldean, Dino, bera eta hirurok muinora igotzen ginen.

        — Dirua eduki —esan nion Cateri—, besteen menpe ez egon. Landa baten hondoan ezkutatu eta berriro ez mugitu.

        — Iruditzen zaidak dena daukaala —esan zuen Catek—. Hobeto ba al zegok beste inor?

        Gorritzen nintzela sentitu nuen. — Nahiak ditun, ez protestak —esan nuen azkar—. Txantxetan ari nindunan.

        — Gerra honetaz ez pentsatzea, horixe nahiko huke —berak—. Baina ezin.

        Isilik egin genuen bide zati bat. Dino tipi-tapa zihoan errepidean, nire ondoan.

        — Amaitzea nahi niken, besterik ez —esan nuen.

        Catek burua altxatu zuen bizi-bizi. Ez zuen hitzik egin. — Bai, bazekinat —marmaratu nuen—, horretaz ez pentsatu eta lan egitea dun modu bakarra. Fonsok bezala, besteek bezala. Uretara sartu hotza ez sentitzeko. Baina, igeri egitea ez bazain gustatzen? Ez bazain interesatzen beste aldera iristea? Hire amonak gauza zuzen-zuzen bat esan din: jana seguru duena ez dun mugituko.

        Cate isilik zegoen.

        — Esadan zer uste dunan, andrea.

        Catek zeharka begiratu eta irribarre egin zuen justu-justu. — Esan diat jadanik zer nahiko nukeen.

        Begirada makurtu eta Dinorengan jarri zuen. Susmo bat izan zen, zeinu bat, hitz erdi azkar bat. Beharbada nahigabeko mugimendu bat, promesa bat. «Hire partea egiten baduk —esan zezakeen—, Dino ere bazegok...». Aspalditik pentsatzen nuen nik hori. Baina gauza hauek ez dira hitzez esaten. Susmo hutsak berak sutzen ninduen. «Azken finean —pentsatu nuen—, zer uste dik horrek? Bost axola niri Dino».

        — Gauza hauek egitea edo ez egitea —esan nuen indarrez—, halabehar hutsa dun. Inork ez din hasten. Abertzaleak eta ezkutatuta dabiltzanak desertoreak ditun, matxinatuak, aspaldi konprometituak. Jadanik uretara erori den jendea. Berdin dun.

        — Asko ez zeudek konprometituta —esan zuen Catek—. Egunero erortzen duk etxean lasai gera zitekeen norbait. Begira Tono...

        — Ai ene, atsoak horrexetan din arrazoia, hain zuzen —bota nuen—, klasearen patu bat bazegon. Daukazuen bizimoduak eramaten zaituzte horretara. Alferrik ez baitzegoen etorkizuna lantegietan. Horregatik atsegin zaituztet...

        Catek ez zuen ezer esan, eta irribarrez zegoen.

© Cesare Pavese

© itzulpenarena: Koldo Biguri