XI

        Uda amaitzen ari zen. Soroetan emakume nekazariak ikusten hasi ziren, bai eta eskailerak baratzetako fruta arbolen enborren kontra jarriak ere. Orain Dinorekin ez nintzen belarditik irteten: hor ziren madariak, hor zen mahatsa, hor zen artasoroa. Kalabriako lehorreratzearen albistea iritsi zen. Gauean, eztabaida bizi-biziak. Gertaera latza, konpondu ezinezkoa hor zen. Inor ez zela ezertan saiatzen? Horrela amaitu behar al genuen?

        Irailaren zortziak Gregoriorekin intxaurrak erauzten ari ginela harrapatu gintuen. Lehenik, kamioi militar bat igaro zen errepidetik, errebueltetan ulu egin eta hautsa dezente harrotu zuena. Torinotik zetorren. Handik gutxira, beste burrunba bat eta beste zalaparta bat: bigarren kamioi bat. Bost igaro ziren. Hautsa zuhaitzetaraino iritsi zen, arratsaldeko aire garbian zehar. Aurpegira begiratu genion elkarri. Dino korrika abiatu zen patiora.

        Iluntzean Cate iritsi zen. — Ez al dakizue? —egin zuen oihu errepidetik—. Italiak bakea eskatu du gaur.

        Irratian ahots monotono, lakar, sinestezinak bost minuturo errepikatzen zuen albistea makina baten antzera. Amaitu eta berriz ekiten zion, mehatxuzko eztanda batez beti ere. Ez zuen ezer aldatzen, ez zuen etsitzen, ez zuen inoiz ezer eransten. Agure baten kasketa zegoen bere barruan, lezioa ikasi duen umearena. Gutako inork ez zuen ezer esan berehalakoan, Dinok izan ezik, txalo jo baitzuen. Harri eta zur geratu ginen, lehenago bost kamioiak igarotzean bezala.

        Catek esan zigun Torinon, kafetegietan eta kaleetan, Londres irratia ahotsa galdu beharrean zegoela, eta jendea, talde handitan bildurik, txaloka. Lehorreratze bat gertatua zen Salernon. Borroka nonahi zegoen. — Salernon? Genovan ez?—. Desfileak eta manifestazioak zeuden.

        — Ez dago argi alemanak zertan ari diren —esan zuen Catek—. Alde egingo dute, bai ala ez?

        — Ez horrelakorik espero —esan nion—, nahita ere ezingo liketen. — Gure soldaduen txanda da —esan zuen atsoak—, orain haien txanda da.

        Gregorio zaharra isilik zegoen, niri begirik kendu gabe. Harrituta dagoen umearen antzera, bera ere. Gogoeta barregarri batek astindu ninduen bat-batean, alegia, arratsalde hartan hondamendira ginderamatzan mariskal zaharrak ere, bere jeneralek ere Gregoriok adina zekitela, eta arratsalde hartan irratiak zer esango zeudela, nahastuta, neu bezala eta bera bezala.

        — Baina Erroman —esan nuen—, zer gertatzen da Erroman?

        Irrati bakar batek ere ez zigun esan. Catek entzuna zuen hirian ordurako ingelesek hartua zutela, aski zirela mila parakaidista gutarrekin batu eta alemanei aurre egiteko. — Zozoak izango dira ministro horiek —esan zuen Catek—, baina maite dute beren larrua. Aldez aurretik pentsatua dute, egon ziur.

        — Eta Nando eta Fonso? —galdetu nuen halako batean—, ez al zuten etorri behar? Hauxe nahi izan dute beti. Pozik egongo dira.

        — Ez dizkiat ikusi —esan zuen Catek—. Korrika etorri nauk zuei kontatzera.

        Nando eta Fonso ez ziren etorri arratsalde hartan. Giulia etorri zen, arnasestuka. Esan zuen lantegian batzarra egin zutela armak biltzeko, Fonsok mintzaldi bat egin zuela, kuartelak hartzeko kontua atera zela. Tiroak entzunak ziren hiriko kanpoaldean. Estraperlista talde batzuek biltegi militar batean lapurreta egin omen zuten, alemanek beren uniformeak faxistei saldu eta mozorrotuta egiten omen zuten hanka.

        — Torinora itzuliko naiz —esan zuen Giuliak—. Ikusi arte.

        — Esaiezu beste horiei hona igotzeko —oihu egin zuen atsoak—. Esaiezu Fonsori eta zoro haiei. Egun txarrak etorriko dira bata bestearen atzetik.

        — Ez da ezer —esan zuen Catek asaldaturik—. Oraingoan benetan amaituko da. Nahikoa da egun batzuetan eustea.

        — Ez da eraso gehiagorik egongo —esan nuen itsumustuan.

        Afaltzera joateko nengoela, Dinok algara batean jarri gintuen denok. — Amaitu al da gerra? —galdetu zuen, ahots hari batez.

        Biharamunean goiz-goizetik nengoen jaikita. Erromatik, albisterik bat ere ez. Gure irratia abestitxoak aireratzen ari zen. Atzerritik, ordea, gerrari buruzko ohiko parteak. Salernoko lehorreratzea, uraren ispilua, garraio-ontziz irakiten zegoena: artean amaitu gabe zegoen operazioa. Elvira nire ondoan egon zen adi, zurbil eta nerbioak estuturik. Talde bat osatuz biltzen ginen irrati aurrean. — Ez dakit noiz itzuliko naizen —esan nuen halako batean, eta alde egin handik.

        Goiz parte hutsa betetzearren, Torinorako bidea hartu nuen. Oinezko bakan batzuk eta aldapan gora nekaturik zihoan txirrindulari bat aurkitu nituen. Aldatzen artean, urruti, Torino kea zeriola zegoen lasai. Non zegoen gerra? Suzko gauek gauza urruna ematen zuten, sinestezina ordurako. Belarria erne jarri nuen, ea kamioiak entzuten nituen.

        Torinon, egunkariek letra molde handiz ematen zuten errendizioaren berri. Baina jendeak bere gauzei buruz pentsatzen zuen, itxuraz. Dendak irekita, udaltzainak bidegurutzeetan, tranbiak kalean gora eta behera. Inork ez zuen bakeaz hitz egiten. Geltokiko izkinan armarik gabeko aleman talde txiki bat altzariak kargatzen ari zen kamioi batean: zereginik gabeko batzuk begira zeuden etxea nola husten zuten. «Gutarrak ez dituk azaltzen —pentsatu nuen—. Kuartelean zeudek denak irten ezinik setio egoeragatik».

        Belarria erne jarri eta zeharka begiratzen nien kalean zebiltzanei. Beren baitaraturik zebiltzan denak, elkarrengandik ihesi. «Beharbada gezurtatu ditek atzoko notizia eta inork ez dik onartu nahi sinetsi zuenik». Baina Cristallo-ko arkupeetan, jende multzo baten erdian, bi gaztetxo oihu egin eta zabaldutako egunkari bat erretzen ari ziren, tabernako zerbitzari batek kendu nahi zien arren. Norbaitek barre egiten zuen.

        — Faxistak dira —esan zuen beste batek, izkinan, lasai.

        — Jota akaba itzazue —zioen oihuka emakume batek.

        Tabernako asean nengoela jakin nituen notiziak. Alemanek hartuta zeuzkaten hiriak. Hartuta zeuzkaten Acqui, Alessandria eta Casale. — Nork esan du? — Datozen bidaiariek.

        — Egia balitz, trenik ez litzateke ibiliko —esan nuen.

        — Zuk ez dituzu ezagutzen alemanak.

        — Eta Torinon?

        — Etorriko dira —esan zuen beste batek burlati—, bere garaian. Metodo bati jarraituz egiten dute dena. Ez dute alferreko gatazkarik. Triskantzak lasaitasunez egingo dituzte.

        — Baina inork ez al du aurre egiten? —esan nuen.

        Arkupeetan handiagotu egin ziren garrasiak eta iskanbila. Kanpora irten ginen. Bietako bat, tabernako mahaitxo batera igota, sututa mintzo zitzaion jendeari, burlati entzun edo izkinatik alde egiten ari zen arren. Beste bi mutur-joka ari ziren zutabe baten kontra, eta emakumea erdian sartzen ahalegintzen zen lotsagabekeriak oihukatuz. — Lotsaren gobernuak —zioen oihuka hizlariak—, saldukeriaren eta hondamenaren gobernuak aberriaren hilketa burutzeko eskatzen dizue—. Mahaitxoa balantzaka ari zen; jendetzaren artetik irainak altxatu ziren.

        — Alemanei salduta hago! —zioten oihuka.

        Han baziren atso-agureak, neskameak, umeak, soldadu bat. Tono etorri zitzaidan gogora, berak esango zuena. Neronek ere oihukatu nion zerbait hizlariari, eta une hartan jendetza kulunka egin eta desegin zen; «Kendu paretik edo hilko zaituztet», esan zuen norbaitek oihuka. Bi tirok burrunba egin zuten arkupeetan, zalapartatsu; jendea erori zen, aienatu egin zen; txin-txin egin zuten kristal hautsiek; eta urrun, plaza erdian, berriro ikusi nituen elkarri ostikoka ari ziren bi horiek, eta beraien kontra ari zen emakumea.

        Bi tiro haiek luzaro ibili zitzaizkidan kantuz buruan. Urrundu nintzen neure burua harrapatzen ez uztearren, baina orain banekien zergatik desagertzen zen jendea ezer esan gabe. Nire eskolara abiatu nintzen, kale lasai eta hutsean. Norbait aurkitzea espero nuen, aurpegi ezagunak. «Hilabete barru azterketak izango dituk», pentsatzen nuen. Domenico zaharrak kanpora atera zuen burua.

        — Ze berri, irakasle jauna? Bakea dakarkiguzu?

        — Bakea txori bat da. Etorri bezala joan da.

        Buruari eragin zion Domenicok. Kolpe bat eman zion eskuz egunkariari. — Gauza batzuekin, esatea ez da nahikoa.

        Alemanei buruz ez zuen ezer entzun. — Badakite zer egin —esan zuen berehala—, badakite. Baina, aizu, irakasle jauna, a ze garaiak beste hura zegoela!—. Burua eta ahotsa apaldu zituen.

        — Badakizu zer esaten duten? Berriro etorri behar duela.

        Gorputzean beste arantza hura eramanda urrundu nintzen. Cate eta biok geratuak ginen egunero, tranbiatik jaistean, berak inguruan begiratuko zuela, ni Torinora jaitsita egonda ere. Izkinan jarri eta zain geratu nintzen. Ordua igaro eta ez zen etorri. Beste hizketaldi batzuk aditu nituen, ordea, eta zurrumurrua baieztatzen zuten, alegia alemanek zentroak hartu eta armak kentzen zizkietela gutarrei. — Baina eusten al diete gutarrek? — Auskalo. Novin borroka egon da. — Jakina. Settimon daude. Dibisio korazatu oso bat, aurrera doana.

        — Baina zer egiten du gure Aginte Militarrak?

        Inguruko kafetegi batek irratia piztu, eta karranka luzea egin ondoren dantza egiteko moduko kanta bat entzun zen. Taldetxo bat osatu zen inguruan. — Hartu Londres —zioten oihuka—. Iritsi zen Londres, frantsesez; gero beste karranka etsigarri batzuk. Ahots bat italieraz, Tunezetik. Urduri, parte bat irakurri zuen, betikoa. Errusiarrak aurrera zihoazela, Salernoko lehorreratzea; operazioa amaitu gabe zegoen oraindik. — Zer diote Erroman? —egin genuen oihu—. Zer gertatzen da gure etxean? Kobardeak!

        — Erroman faxistak daude —esan zuen garrasika ahots batek.

        — Kobardeak, salduak!

        Besotik heltzen zidatela sentitu nuen. Cate zen. Bere irribarre zaharraz egiten zuen irribarre. Taldetxotik irten ginen. — Gogoratu haiz —esan nuen.

        Alderik alde zeharkatu genuen plaza. Catek ahopean hitz egin eta irribarre hotz bat azaltzen zuen.

        — Egoera zoratzeko modukoa duk —esan zuen—. Gerrako egunik izugarriena duk. Ez zegok gobernurik. Alemanen esku gaudek. Eutsi behar zieagu.

        Doraz bestaldera gindoazen korrika. — Zer nahi dun egin? —esaten nion—. Egunetako kontua dun. Ingelesei azkar ibiltzea interesatzen zaien. Guri baino gehiago.

        — Entzun al duk alemanen irratia? —esan zuen Catek—. Ereserki faxistak ari dituk ematen.

        Batzarra egindako patio hartara iritsi ginen. Atzoko kontua ematen zuen, hilabete pasa igaroa zen. Ez zegoen inor. Catek auzoko emakumeekin hitz egin zuen, balkoitik.

        Giulia eta Nandoren emaztea iritsi ziren azkenik. — Ez ditun itzuli?—. Nandoren emaztea atearen kontra abandonatu zen. — Hago lasai —esan zioten—. Zer nahi dun egitea gizon batek gaur bezalako egun batean etxera itzulita? Zertxobait okerrago zen Albanian.

        — Mutiko batzuk dira, erotuta daude —bota zuen berak.

        Irratia piztu genuen berriro. Notiziarik ez.

        — Harrapatzen uzten badira —zioen emakumeak zotinka—, alemanek edukiko dituzte euren esku gero.

        — Tuntuna —esan zion Catek oihuka—, oraindik ez ditizten harrapatu.

        Orduan esan zidaten gauean patruila batek mitin bat eten eta Tono atxilotu zutela. — Askatu nahi izan diten —esan zuen Giuliak—, ikusiko dun.

        Catek ospitalera itzuli behar zuen. Zerbait jan genuen, ohean eserita. — Ni ere banoan —esan nion. Emazteak, ordea, ez zuen jaten: gora eta behera zebilen gelatik. «Eta adoretsuena ematen zian —pentsatu nuen—. Ez dituk ezkontzeko garaiak, hauek. Hobe Cate, behintzat ez du inor maite eta».

        Elkarrekin joan ginen tranbiarantz. Catek esan zidan: — Etxera hoa?

        Gero, inguruan begiratuz: — Inor ez duk mugitzen. Ezta soldadu bakar bat ere. Hau nazka!

        — Guda zelai bat gaitun, besterik ez. Ez egin ilusiorik.

        — Hiri bost axola zaik —esan zuen marmarka niri begiratu gabe—, baina arrazoia daukak. Sekulan ez duk ikusi inor gosez, ez eta heure etxea sutan ere.

        — Horiek al ditun adorea ematen duten gauzak?

        — Amonak ere esaten zian. Zuek ezin duzue ulertu.

        — Ni ezin naun zuek izan —moztu nuen—. Ni bakarrik nagon. Bakarrik egoten saiatzen naun, ahalik eta gehien. Garai hauetan, bakarrik dagoenak ez beste guztiek galtzen diten burua. Begira Nanda, zer nolako iskanbilak ateratzen dituen.

        Cate ilundu zen, geratuz batera. — Ez, hi ez haiz Nanda bezalakoa —esan zuen—. Hi ez haiz molestatzen. Gauean ikusiko diagu elkar.

        — Etorri azkar —egin nuen oihu.

        Berriro ere errepidea, baratza, emakumeak. Muino hozkirri eta lasaia, ohiko berriketak. — Beharbada, alemanak ez dira honaino iritsiko —esan nion Elvirari. Egleri buruz galdetu nuen, beti kuxkuxean ari ote zen.

        — Zergatik?

        — Ondo dakigu —esan nuen.

        Ahalegin bat eginez, München irratia entzun nuen. Faxistek burua altxatzen zuten benetan. Ahots amorratuak, mehatxagarriak. Herria akuilatzen zuten. — Alemanian daude oraindik, seinale ona da—. Erroma irratiak hitzik ez egitea atsegingarria gertatu zitzaidan ia. Esan nahi du gutarrek eusten diotela, alemanek ez dutela hartu oraindik. Atsoak ez zuen tutik esaten. Ikaratuta eta zapuztuta begiratzen zigun.

        Le Fontanen Cate aurkitu nuen, eta Fono eta Nandoren berri kontatu zidan. — Itzuli dituk, ondo zeudek —esan zuen—. Baina ezin izan ditek ezer egin. Tono eta besteak Kartzela Berrietan sartu ditiztek.

        Baina bazen beste notizia bat ere: gure soldaduak ihesi zihoazela eta inork ez zuela aurre egingo, ezta ametsetan ere.

© Cesare Pavese

© itzulpenarena: Koldo Biguri