Cesare Pavese - Muinoko etxea

Handik gau batzuetara, Torino suak hartu zuen. Ordubete pasa iraun zuen. Iruditzen zitzaigun buru gainean genituela motorrak eta eztandak. Muinoan eta Po ibaian ere erori ziren bonbak. Aparailu batek amorruz metrailatu zuen hegazkinen aurkako bateria bat —biharamunean jakin zen hainbat aleman hil zirela—. «Alemanen esku gaude —esaten zuten denek—, haiek defenditzen gaituzte».

Ondoko arratsaldean, beste eraso bat, are izugarriagoa. Etxeak lur jotzen entzuten ziren, lurra dardara egiten. Jendea ihesi zihoan, basoetara itzuli ziren lo egitera. Nire andreek egunsentira arte errezatu zuten, alfonbra baten gainean belauniko. Biharamunean Torinora jaitsi nintzen, suteen artean, eta nonahi eskatzen zen bakea, amaiera. Egunkariek irain egiten zioten elkarri. Hotsa zebilen faxistek burua altxatu zutela berriz, Veneto aldea dibisio alemanez betetzen ari zela, gure soldaduek jendetzari tiro egiteko agindua zutela. Espetxeetatik, erbestetik, atxilotu politikoak irteten ari ziren. Aita-santuak beste hitzaldi bat eman eta maitasunerako deia egin zuen.

Gau lasai bat igaro zen, tentsio ikarati batez (Milanori tokatu zitzaion oraingoan), gero berriro beste gau bat suz eta lur jotzez betea. Irrati etsaiek arratsaldero errepikatzen zuten: «Horrela izango da gauero azkenera arte. Errenditu». Orain hori nola egin beste konturik ez zebilen kafetegi eta kaleetan. Sizilia hartuta zegoen osorik. «Tratu egingo dugu —esaten zuten bizirik zirauten faxistek—, baina lehendabizi etsaiak alde egin dezala aberriko lurretik». Beste zenbaitek irainak botatzen zizkieten alemanei. Denek espero zuten lehorreratze bat gertatuko zela Erroma ondoan, Genova ondoan.

Muinora itzultzean, han goian babeslekua zeinen badaezpadakoa zen ohartzen nintzen. Basoko isiltasunak itxarote kutsua zeukan. Zerua bera ere hutsik zegoen. Sustraia izan nahiko nukeen, harra izan eta lurpean sartu. Elvira hil hark gogait egiten ninduen, bere ahots harekin eta begi-zulo haiekin. Ondo baino hobeto ulertzen nuen Cateren gogortasuna, horrelakorik ez baitzuen berriro sentitu nahi. Ez zen hura maitasunerako sasoia, guretzat ez zen behin ere izan. Igarotako urte guztiek hona ekartzen gintuzten, ataka gaitz honetara. Gure erara, Gallo, Fonso, Cate, denok bizi izanak ginen ordu honen zain, geure burua patu honetarako prestatzen, horrelakorik ez genekielarik ere. Elviraren antzera bere burua indargabe harrapatzen utzi zutenek gogaitu besterik ez ninduten egiten. Nahiago nuen Gregorio, zaharra baitzen behintzat, lurra bezalakoa zen, zuhaitzak bezalakoa. Nahiago nuen Dino, etorkizun itxi baten odolbildu iluna.

Egle gazteak bere neba borrokara itzuli zelako albistea eman zidan. Patu zuzena zen hori ere. Beste zer egin zezakeen mutil hark? Asko ziren bere antzera, gerran sinetsi ez, baina patua gerra zutenak —nonahi zegoen gerra, eta inork ez zien besterik egiten irakatsi—. Giorgi hitz gutxiko gizona zen. «Nire eginbeharra han goian dago», hori besterik ez zuen esan, eta borrokara itzuli zen. Ez zuen protestatzen, ez zuen ahaleginik egiten ulertzeko.

Protestatu bai, baina ulertu ere egiten ez zutenak, bere etxekoak ziren. Eglegandik jakin nuen, goizero igarotzen baitzen ate-sare aurrean esne bila, arraultz bila, berriketara. Atsoarekin edo Elvirarekin hizketan geratzen zen, eta ahots eta txutxu-mutxuetan Giorgitarren salako oihartzuna aditzen nuen nik, mundu ondo ezagunekoa, aita aberats eta industrialariaren bulegokoa. Nola zihoan gerratea? Lehen baino okerrago. Zer egin zuten faxistek beren burua menderatzen utzita? Ekintza handi bat, eskuzabaltasun handikoa, beren burua eman dute herriari bakea itzultzeko. Eta nola erantzuten zuen herriak? Huelga, saldukeria eta txantajeekin erantzuten zuen. Jarrai zezatela, bada. Bazen gutaz pentsatzen zuenik. Uste baino lehenago konponduko zen dena.

Horrelako marmarioak egiten zituen Elviraren amak, horrela hasi zen Egle ere, dena ikusi eta dena baitzekien denei buruz. «Gu», esaten zuen, eta gu aita zen, sala zen, landetxea zen. — Gerragatik nork sufritu du guk baino gehiago? Torinoko etxea hondatuta daukagu. Atezaina geratu da han. Hemen goian bizi behar dugu. Neba berriz joan zaigu borrokara. Bi urte dira geure burua arriskuan jarri eta borroka egiten dugula. Zergatik dabiltza bazter-nahasle horiek gure kontra?

— Zein bazter-nahasle?

— Ba, denak. Gerran zergatik gauden oraindik ulertzen ez duen jendea. Gaizkileak. Zerorrek ere ezagutzen dituzu.

Begi keinuak eginez eta burua makurtuz esan zuen hori, ohi zuen bezala.

— Nik ez dut ezagutzen gaizkilerik —moztu nuen—, lan egiten duen jendea ezagutzen dut.

— Zera, orain haserretuko zara! —begiratu zidan alai—. Badakigu ostatura joaten zarela, badakigu nor topatzen duzun han...

— Txorakeriak —moztu nuen bertan—, eta nortzuk edo dira gaizkile horiek?

Egle isildu eta begiak apaldu zituen, sotil itxuraz.

— Gaizkileak —esan nion—, bakarrik ezagutzen ditut gu gerrara eraman eta oraindik ere hortik zerbait espero dutenak.

Begi txarrak jarri zizkidan, arnasa estutuz. Hutsa egiten harrapatu eta amorraturik dagoen ikaslea ematen zuen.

— Zure nebak ez du zerikusirik —esan nion—. Zure neba inuzente bat da, besteengatik pagatzen duena. Baina adorea dauka behintzat. Beste horiek ez daukate eta.

— Zuk asko daukazu, ba —esan zuen Eglek, sumindurik.

Halaxe banatu ginen. Baina ostatuko istorioa hasi berria baino ez zegoen. Egun batez, ni sukaldera sartu eta Elvira esnegaina jotzen ari zelarik (sukaldea zen bere erresuma, eta gozokiekin nahi ninduen liluratu; baina amak ez zuen begi onez ikusten alferrik galtze hori), esan nion: — Gosea ez da iristen hona.

Berak burua altxatu zuen. — Dagoeneko ez da ezer aurkitzen, ez arrautzarik, ez gurinik, ezta ordainduta ere. Lehenago patata egosiak jaten zituen jende horrexek erosten du dena.

— Halakorik edukiko al dugu beti! —esan nuen nik.

Elvira labetxora hurbildu zen, kopeta zimurtuz. Bizkarra ematen zidan.

— Gau osoa parrandan pasatzen duten ostatuek erosten dute dena.

— Parrandan pasa eta lo lurrean —esan nuen.

— Ez dut ezer jakin nahi —lehertu zen Elvira, buelta emanez—. Baina hori ez da gu bezalako jendea.

— Sinesten dut —esan nion—, guk baino gehiago balio du.

Bere eztarriari heltzen zion, begiak suminduta.

— Emakumeengatik eta ardoagatik baldin bada, galdetu Belbori —jarraitu nuen—, bera ondo konpontzen da jende horrekin, ni bezala. Zakurrak bezalakorik ez dago jendea epaitzeko.

— Baina zera batzuk dira horiek...

— Bazter-nahasleak, badakit. Gaitz erdi. Uste al duzu apaizak eta faxistak baino ez daudela munduan?

Zergatik esaten nituen gauza horiek, aspaldi ahaztu dut. Bakarrik dakit Cate ez zebilela oker gaiztoa eta harroa nintzela eta beldurtuta nengoela esan zidanean. Esan zuen, baita ere, gogo txarrez nintzela zintzoa. Hori ez dakit nik. Baina bakoitzarekin elkarren kontrako gauzak esaten nituen, beste baten itxura eman nahi izaten nuen beti. Eta denborak estutzen gintuela sentitzen nuen; dena alferrik zela, hutsala, jakintzat emana. Elvira eta biok mokoka aritu ginen goiz hartan alarmak jo zuen bat-batean, eguerdian. Muinoa, harana, Torino han urrun, dena isildu zen zeru azpian. Geldirik nengoen baratzean. Neure buruari galde egin nion une hartan zenbat bihotzek eman ote zuten azken taupada, zenbat hostok egiten ote zuten dardara, zenbat zakur etzaten ote ziren lurrean. Baita lurra, muinoa eta bere azala ere astindu zituen hotzikara batek, nonbait. Berehalakoan ulertu nuen zeinen eroa eta zeinen hutsala zen basoari ederrestea, basoekiko nire harrotasuna, Dinorekin ere alboratzen ez nuena. Deiadarrak harri bihurtutako udako zeru haren azpian, ohartu nintzen ume arduragabe baten antzera jokatu nuela beti. Zer nintzen Caterentzat, Dino bezalako ume bat baizik? Zer nintzen Fonsorentzat, besteentzat, neronentzat?

Motorren burrunbaren zain geratu nintzen alditxo batez,ikaraz eta antsiaz. Egunetako larridura, ordu hartan eraman ezinezkoa, gertaera latz konponduezin batek baino ezin zezakeen apartatu. Baina ez al zen hori nire ohiko jokoa, nire bizioa? Gogoan hartu nituen Cate, Fonso, Nando, Torinoko gizajoak, babeslekuetan eta beste hainbat katakonbatan pila-pila eginda zain zeudenak. Norbait ari zen txantxetan, norbait barrez. — Honek luze joko du —zioten.

Odola eta basakeria, lur azpia, baso aldea: gauza hauek ez al ziren joko bat? Ez al ziren Dinoren basatiak eta komikiak bezalakoak? Cate hilez gero, pentsatzen nuen, nor arduratuko duk bere umeaz?, nork jakingo dik orduan bere semea ala nirea ote den?

Ur ponpa baten zaratak ikaratu egin ninduen. Elvira atera zen, eta esan: — Janaria pronto dago.

Isilik —alarmarekin irratia mutu geratzen zen—, eseri egin ginen, Elvira parean, atsoa albo batean, beti bezala. Atsoak aitaren egin zuen. Inork ez zuen hitzik esan. Zapiari korapiloa desegin, platerak eta gainerakoak ukitu, jan, joko bat iruditu zitzaidan hori, joko hutsal bat. Ordu-batak inguruan amaitu zen alarma. Ikaratu egin ginen, harrituta ia. Elvirak beste tarta zati bat jarri zidan platerean.

"Cesare Pavese / Muinoko etxea" orrialde nagusia