VIII

        Gauean muinora igo nintzen berriro, Cate besotik eramanda, eta Dino nire aurrean zihoala tipi-tapa logale. Elkarrekin afaldu genuen, Fonsoren etxebizitzako laugarren solairuan, arrebekin, auzokoekin, barre eginez, irratia entzunez, belarria erne jarriz kalean errebolta edo manifestazioren bat susmatu orduko. Udako arratsaldea, lurrinez eta itxaropenez borborka, burura igo zitzaidan. Gero, denok jaitsi ginen patio harriztatu batera, itzalpean —jendea zetorren, langileak, etxeko bizilagunak, neskak—, eta gizon bat, gaztetxo bat, bebarruko balkoi gainera igo eta inondik ere lañoa ez zen gar batez hitz egin zuen egun haietako gertakari handiaz, eta biharko egunaz. Ametsa zirudien esaldi haiek agerian entzuteak. Gogoa berotu egin zitzaidan. «Ez propagandak ez ikarak ere ez ditek ukitu jende hau —pentsatu nuen—. Gizona ustez baino hobea duk». Gero beste batzuek hitz egin zuten, deiadarka aritu ziren eztabaidan. Lehenagoko erraldoia azaldu zen berriro. Zuhur jokatzeko dei egin zuen. Txaloz bete zuten. — Kartzelan egon duk —esan zidaten—. Makina bat huelga egin dik horrek... — Esplikazioak eman ditzala gobernuak —egiten zioten oihu—. Hitz egiten utzi behar digu. Emakumezko ahots zorrotz batek kantu bati heldu zion: denak batu egin zitzaizkion. Pentsatu nuen kaletik patruilek entzuten zigutela eta atarian jarri nintzen guardia egiten.

        Orain isilik igotzen ginen Cate eta biok, maiteminduen antzera besotik helduta, eta gure artean itxaropen bat zebilen, uda parteko kezka bat. Egun hartan bi aldiz zeharkatu genuen Torino elkarrekin, eta afaldu baino lehen, ospitale aurrean zegoen Po ondoko zabaldian konturatu nintzen leku haietantxe ezagutu nuela Cate, eta handik igarotzen ginela txalupan ibiltzeko. Eguna hozgiro gustagarri batez amaitzen zen, eta denak, aire gardenak, gauzen garbitasunak, beste arratsalde batzuk gogorarazten zituen, arratsalde inuzenteak, bakezkoak. Denak konponduta ematen zuen, promesaz betea, barkatzeko modukoa. Caterekin Gallori buruz hitz egin nuen berriro, bere ahots handi malenkoniatsuaz, orduko jendeaz. Arratsalde hartan munduan zegoen zerbait berri horrek ezabatu egiten zituen gogorkeriak, arrangurak eta babespideak. Ia ez ginen ezertaz lotsatzen. Hitz egin genezakeen.

        Catek, txantxetan, ez zuen sinesten Anna Mariaganako nire maitasun gartsuan. — Bizkorra zuan nonbait —esan zidan—, beren burua desearazten duten horietako bat. Zergatik ez zineten ezkondu?

        — Berak ez nindunan nahi izan.

        Kopeta zimurtu zuen. — Hik heuk ez huen nahi izan —esan zuen—. Hori ulertarazi hion. Zergatik ez zian nahi izango hirekin ezkondu?

        — Amorratuegi nengonan. Berarekin ezkondu nahi ninan bere eskuen artetik ihes egitearren. Ez zegonan beste modurik.

        — Ikusten duk. Heu haiz. Ez haiz maitatzeko gai.

        — Cate —esan nion—, Anna Maria aberatsa eta mimatua zunan. Egunero bainatzen denarekin hobe ez fidatu. Beste odol bat din. Guk ez bezala gozatzen duen jendea dun. Hobeak ditun faxistak. Gainera, faxistak haiexek jarri zizkinaten zutik.

        — Badakizkik gauza horiek? —esan zuen Catek irribarrez.

        — Anna Mariak seme bat eduki eta Corrado izena jarri izan balio, haizea bezala aterako nindunan ihesi.

        Cate isildu egin zen, alai ordea, eta kopeta zimurtu.

        — Esadan, Cate, seguru hago Dino...

        Bakarrik geunden, etxe artean, tranbiaren zain. Gauza berri bakarra, Nizza kale hartan; han edo hemen etxe-sail hondatu bat, hortzen arteko zulo baten antzerakoa. Eskutik heldu nion.

        — Ez —esan zidan berak—. Ez duk itxurarik egin behar. Ez gaituk lehen bezalakoak. Zer inporta zaik Dino hire semea den ala ez? Hire semea izanez gero nirekin ezkondu nahi izango huke. Baina jendea ez duk horregatik ezkontzen. Nirekin ere ezkondu nahi duk zerbaitetik libratzeko. Ez horrelakorik pentsatu—. Jantziaren lepotik heldu zidan, laztan eginez. Irribarrez begiratu zidan.

        — Esan diat lehenago. Egon lasai. Ez duk hire semea. Pozik?

        — Ez dinat sinesten, Cate —esan nuen ahopean, bere hatzen gainera—. Nire lekuan egonez gero, zer egingo zinan?

        — Pasatzen utzi —esan zidan alai—. Nork nahi dik ume bat garai hauetan?

        — Tuntuna.

        Catek gorritu eta besoa estutu zidan.

        — Ez, arrazoia daukak. Begiak aterako nizkiake. Ez-egiteko bat egingo nikek. Baina bere ama nauk, Corrado.

        Orain, ilunpetan, muinoan gora gindoazen. Dino behaztopa eginez zebilen gure aldamenean. Lo zegoen. Lehenagoko hizketaldiaren gozoa hausnartuz nenbilen Caterekin, eta urduri nengoen zain. Zer espero nuen? Ez dakit, bere samurtasuna, nirekin erabiltzen zuen irmotasuna, nirekin arranguratuta ez egoteko promesa esan gabea —gauza horiek aspalditik neuzkan, ustez—. Sumindu ere ezin nuen egin. Ezkonduta bageunde bezala tratatzen ninduen berak.

        Isilka ari ginen hizketan, Dinok ezin entzun ziezagukeen arren. Balantzaka zihoan, lo jadanik. Ufako bat egin zuen, ametsetan balego bezala. Burua eskuaz hartu eta bultza egin nion. Hatzen azpian neure burua sentitu nuen, ume, ile motz haiek, garondoa irtena. Ulertzen ote zituen Catek gauza hauek?

        — Auskalo Dinok aitaren antza ez ote duen! —esan nion—. Basoan ibiltzea atsegin zaion, bakarrik egotea. Apustu egiten dinat musu ematen dionenean aurpegia garbitu egiten duela. Musu ematen al dion inoiz?

        — Astokilo bat duk, buru gogorra —esan zuen Catek—. Dena hondatzen dik. Eskolan beti borrokan ibiltzen duk besteekin. Ez duk batere gaiztoa.

        — Eskolan gogoz estudiatzen al din?

        — Ahal dudan neurrian laguntzen zioat —esan zuen Catek—. Oso pozik nagok datorren urtean programak aldatu behar dituztelako. Behar ez zuena ere estudiatu eta ikasi egiten zian berak.

        Muturtuta esan zuen hau, irribarrea atera zidan.

        — Ez horrelakorik pentsatu —esan nion—, ume guztiek nahi diten gerra egin.

        — Baina zeinen ederra den —esan zuen Catek— gertatu dena. Gaur bertan jaiotzea bezala duk, sendatzea bezala.

        Isilik egon ginen apur batez, nor bere pentsamenduei loturik. Dinok hasperen bat egin zuen, zerbait esan zuen marruz. Eskua hartu eta nire aldera ekarri nuen.

        — Eta datorren urtea amaitu eta gero zer estudiatuko din?

        — Ahal dudan bitartean ikas dezala nahi diat —esan zuen Catek—, inor izatera irits dadila.

        — Baina, berak nahi izango ote din?

        — Hik loreen berri azaltzean gustura zebilean —esan zuen Catek—, atsegin zaiok ikastea.

        — Ez fidatu. Gerrara joatearekin bezala dibertitzen ditun umeak gauza hauekin.

        Harriturik begiratu zidan.

        — Begira ni —esan nion—. Nik ere zientziak ikasten nizkinan umetan. Eta ez naun inor izatera iritsi.

        — Zer diok? Hi lizentziatua haiz, irakaslea haiz. Jakin nahi nitizkek, bai, hik dakizkian gauzak.

        — Inor izatea beste zerbait dun —esan nuen ahopean—. Imajinatu ere ezin dun egin. Fortuna behar dun, kemena, borondatea. Kemena batez ere. Kemena, besteak ez baleude bezala bakarrik egoteko eta egiten ari haizenaz baino ez pentsatzeko. Ez ikaratu jendeari bost axola bazaio ere. Urte luzetan itxaron beharra zegon, hil beharra zegon. Eta gero, hil ondoren, fortunarik baldin badaukan, inor izatera iritsiko haiz.

        — Betiko berbera haiz —murmuratu zuen Catek—. Gauzak ez egiteko, oztopoa oztopo gainean jartzen duk. Dinok bizibide egokia edukitzea besterik ez diat nahi, ez dadila gertatu lanean gibelak bota eta ni madarikatu beharrean.

        — Iraultzan benetan sinesten badun —esan nion—, hiretzat nahikoa izan beharko liken seme langile bat edukitzeak.

        Cate mindu eta muturbeltz jarri zen. Gero honela esan zidan: — Ikasi eta hi bezalakoa izatera iristea nahi nikek, Corrado. Baina gu dohakabeok ahaztu gabe.

        Gau hartan, ate-sarean zain neukan Elvira. Ez zidan galdetu afalduta ote nengoen. Hotz samar tratatu ninduen, arriskuan sartu eta kezkaturik eduki gaituen buruarin bat tratatzen den bezala. Ez zidan galdetu zer egin nuen Torinon. Bakarrik esan zuen haiek ondo tratatu nindutela beti eta uste zutela begirunea merezi zutela, haietaz gogoratzea. Eskubide hori bazutela. Neure buruaren jabe nintzela nahi nuenarekin joateko, esan zuen. Baina, behintzat, abisatzeko.

        — Zer eskubide eta zer arraiondo! —erantzun nuen haserre—. Inork ez du eskubiderik. Lehertzeko eskubidea daukagu, ondo hilda esnatzekoa. Gertatzen direnak gertatuta...

        Ilunpean, Elvirak nire sorbaldaz harantzago begiratzen zuen. Isilik. Ikaraturik ohartu nintzen masailak malkoz diz-diz zituela.

        Pazientzia erabat galdu nuen orduan. — Halabeharrez gaude mundu honetan —esan nuen—. Aita, ama eta umetxoak, den-dena halabeharrez dator. Alferrik da negar egitea. Bakarrik jaio eta hil egiten gara...

        — Aski da apur bat maite izatea —xuxurlatu zuen berak, bere ahots aginduzale hartaz.

© Cesare Pavese

© itzulpenarena: Koldo Biguri