IV

        Gau hartan ilargi itzal baten pean etxeratu nintzen eta afalostean berriketan geratu nintzen baratzean, nire atsoei laket zitzaien bezala. Aldameneko landetxetik Egle etorria zen, Elvirak bere babespean zeukan hamabost urteko neskatila ikasle bat. Eskolak itxi behar zirela zioten, okerkeria bat zela neska-mutikoak hirian egonaraztea.

        — Eta maisu-maistrak. Eta atezainak —erantsi nuen nik—. Eta tranbiazaleak. Eta tabernetako kutxazainak.

        Nire ziriekin egonezinik zegoen Elvira. Egleren begitxoek aztertu egin ninduten.

        — Esaten duzuna benetan pentsatzen duzu —galdetu zidan, fidagaitz—, ala adarra jo nahian zabiltza gaur ere?

        — Gerra egitea soldaduen kontua da —esan zuen Elviraren amak—. Egundaino ez da holakorik ikusi.

        — Denon kontua da —esan nuen—. Oihu, behintzat, denek egiten zuten lehenago.

        Ilargia zuhaitzen atzera erortzen ari zen. Gau batzuen buruan ilargi betea izango genuen, eta zeru-lurrak bete, Torino destapatu eta beste bonba batzuk ekarriko zituen.

        — Esan dute —esan zuen Eglek tupustean— gerra aurten amaituko dela.

        — Amaituko dela? —esan nion—. Oraindik ez da hasi eta!

        Geratu egin nintzen. Belarria erne jarri eta ikusi nuen begiak nola aztoratzen ziren, nola biltzen zen bere barrura Elvira, nola isiltzen ziren denak. — Kantatzen ari da norbait —atera zen Egle, arindua hartuta.

        — Gaitz erdi!

        — Eroak!

        Egle ate-sarean utzi nuen. Zuhaitz artean bakarrik geratu nintzenean, ez nuen berehala aurkitu errepidea. Belbok bere arrasto bati jarraitzen zion eta bafaka ari zen sasi artean. Batetik bestera ibili nintzen, ilargipean ibiltzen den bezala, enborrek engainaturik. Berriz ere, Torino, babeslekuak eta alarmak gauza urrun-urrunak iruditu zitzaizkidan, irudipenak. Baina baita bilatzen nuen topaketa ere, aireko ahots haiek, eta Cate ere zerbait irreala ziren. Neure buruari galdetzen nion zer esango nuen hartaz hitz egin ahal izanez gero, Gallorekin esaterako.

        Errepidera iristean gerraz ari nintzen pentsatzen, alferreko heriotzez. Patioa hutsik zegoen. Etxe osteko belardian kantuan ari ziren eta, Belbo aldapa erdian geratu zenez gero, inor ez zen ohartu nitaz. Nolabaiteko itzalpe hartan parrilla, harrizko mahaitxoak eta ate bildua ikusi nituen berriz. Erdi parean, egurrezko balkoi batetik zintzilik, aurreko urteko artaburuak ageri ziren. Etxe osoak abandonatu itxura zeukan, larreko itxura ia.

        «Cate kanpora irteten bada —pentsatu nuen— denetik esango dit, segur aski, mendekatzeko».

        Alde egiteko zorian egon nintzen, basora itzultzeko zorian. Cate han ez egotea, Torinon geratu izatea espero izan nuen. Baina mutiko bat izkinatik agertu eta geratu egin zen. Ikusi egin ninduen.

        — Ba al zegok inor? —esan nion.

        Ezbaian begiratzen zidan. Ume zuri bat zen, marinel jantzitakoa, barregarria ia ilargi zurbil harekin. Lehen gauean ez nintzen konturatu berataz.

        Ate ondora iritsi eta barrura jo zuen. «Ama», esan nuen. Cate irten zen, plater batean azal zurituak eramanez. Une hartan, Belbo oldartu zen korrika, zilipurdika eta itzalpean salto eginez. Umeak Cateren gonaren kontra estutu zuen bere burua, beldurturik.

        — Baboa —esan zion Catek—, ez duk ezer.

        — Bizirik oraindik? —esan nion Cateri.

        Bera parrillarantz hasi zen ibiltzen azalak botatzeko. Bide erdian gelditu zen. Burua jiratu egin zuen —lehenago baino altuagoa zen—, eta maleziazko irribarrea ezagutu nion.

        — Adarra jotzen ari? —esan zidan—. Nahita al hator adarra jotzera?

        — Bart gauean —esan nuen—, ez zaituztet entzun kantatzen eta uste ninan Torinon egongo hintzela.

        — Dino! —esan zion umeari. Azalak bota eta etxera bidali zuen platerarekin.

        Bakarrik geratu zenean barrea itzali zitzaion — Zergatik ez hoa besteekin? —esan zuen.

        — Hire semea dun? —nik.

        Ahoa ireki gabe begiratu zidan.

        — Ezkondu haiz?

        Burua indarrez mugitu zuen —hori ere ezagutu nion, eta esan zidan: — Hiri zer axola zaik?

        — Ume ederra dun, ongi hazia —nik.

        Torinora eramaten diat. Eskolara joaten duk —berak—, gaua baino lehen itzuliko gaituk behera.

        Ilargipean ondo ikusten nuen. Lehengo bera zen, baina beste norbait ematen zuen. Bere buruarekin ziur ageri zen hizketan, eta atzo bertako kontua iruditu zitzaidan besotik eramaten nuenekoa. Gona motza zeraman, landan ibiltzeko horietakoa.

        — Hik ez al dun kantatzen? —esan nion.

        Berriro irribarre gogor hura, berriro buruaren keinu hura ere. — Nola kantatzen dugun entzuteko etorri al haiz? Zergatik ez haiz itzultzen hire kafetegira?

        — Tuntuna —esan nion garai batean eduki ez nuen irribarre batez—. Oraindik gogoan garai haiek?

        Orduko aho sentsuala ikusi nion, baina lehen baino neurrizkoagoa, sendoagoa. Umea berriro irten zen patiora, eta Belbo zaunkaka hasi. — Hona, Belbo! —egin nuen oihu. Dino pasa eta etxe atzera abiatu zen korrika.

        — Ez dun sinetsiko —esan nion Cateri—, baina zakur hau dun nire lagun bakarra.

        — Ez duk hirea —esan zuen berak.

        Orduan nitaz den-dena ote zekien galdetu nion txantxetan. — Nik ez zekinat ezer hitaz —esan nion—. Zer bizitza izan dunan, nola bizi haizen orain. Ba al dakin Gallo hil zela, Sardinian?

        — Ez esan! —esan zidan Catek, eta nahigabeturik geratu zen. Nola gertatu zen kontatu nion, eta ia negarrez hasi zen. — Gerra hau duk —esan zuen gero—, zikinkeria hau—. Ordurako ez zen lehengo bera. Lurrera begira zegoen, bekozko ilunez.

        — Eta hik zer egin dun? —esan nion—, dendan hasi al hintzen azkenik?

        Ahoa okertu zuen berriz, eta ea axola zitzaidan erantzun. Aurrez aurre geunden. Eskua hartu nion. Baina ez nuen nahi iraganarekin jolasean ari nintzela pentsatzerik. Apenas ukitu nion eskumuturra. — Ez didan esan nahi zer nolako bizitza izan dunan?

        Emakume zahar potolo bat irten zen «Nor da?» esanez. Catek esan zion ni nintzela, atsoa berriketan hasteko asmoz hurbildu zen; une hartan erabat sartu zen ilargia.

        — Dino besteen artera joan da —esan zuen Catek.

        — Zergatik ez dion aldatzen marinel jantzi hori? —esan zuen atsoak—. Ez al dakin belarrak ipurdia zikintzen duela?

        Catek zerbait esan zuen; nik ilargiaz hitz egin nuen. Belardirantz abiatu ginen elkarrekin. Kantua utzi eta barrez ari ziren. Bide motz hartan jakin nuen atsoa Cateren amona zela, etxe hura ostatu bat zela, Le Fontane, baina gerran egonda inor ez zela igarotzen handik. — Gerra hau ez badun amaitzen —zioen atsoak—, hire aitonak saldu eta zubipe batera joango gaitun denok.

        Etxe ostean gutxi zeuden oraingo honetan: Fonso, beste gizonezko bat eta bi neska. Sagarrak jaten ari ziren zuhaitz baten azpian. Azpiko adarretatik hartzen zituzten. Jan eta barre egiten zuten. Dino geldirik zegoen belardi muturrean, haiei begira.

        Cate aurrera jarraitu eta hizketan hasi zen haiekin. Ni atsoarekin geratu nintzen etxeko itzalpean.

        — Jende gehiago zegoen lehengo gauean —esan nuen—. Torinon geratu al dira?

        — Denok ez daukagu automobilik —esan zuen atsoak—. Gauera arte lan egiten dute batzuek. Tranbiak ez dira ibiltzen—. Gero niri begiratu eta ahotsa moteldu zuen: — Jende zirtzila da agintzen duena —bota zuen purrustan—. Jende zirtzil eta beltza. Ez dira gutaz oroitzen. Zeinen esku jarri gaituzten!

        Agur egin nion Fonsori, urrutitik. Zerbait esan zidan oihuka, eskua mugituz. Oihuz ari ziren haien artean, sagarrak elkarri jaurti eta korrika eginez. Cate gure artera itzuli zen.

        Etxetik deika hasi ziren. Ate ilun bat ireki eta norbaitek «Fonso, ordua duk» zioen.

        Orduan denak, neskak, gaztetxoak, umea, guganaino iritsi, aurrera segitu eta desagertu egin ziren.

        Atsoak hasperen egin zuen. — Hau da hau! —esan zuen mugituz—. Hauek ere bai. Elkar hartuko balute sikiera! Ze, elkar jan, hori behintzat ez dute egiten. Eta kaltea guretzat.

        Caterekin bakarrik geratu nintzen. — Ez hator irratia entzutera? —esan zidan.

        Urrats bat eman zuen nirekin, eta gero geratu. — Ez haiz faxista izango! —esan zidan.

        Serio zegoen eta barrez ari zen. Eskutik hartu eta pafa egin nuen: — Denok gaitun, Cate maitea —esan nuen ahapeka—. Izango ez bagina, matxinatu beharko geniken, bonbak bota, bizia jokatu. Konturik hartu gabe etsitzen duena, hori faxista dun jada.

        — Hori ez duk egia —esan zidan—, une egokiaren zain zegok. Gerrak amaitu behar dik.

        Guztiz suminduta zegoen. Eskutik heltzen nion nik.

        — Garai batean —esan nion barrez—, ez hekien gauza hauen berri.

        — Hik ez al duk ezer egiten? Zer egiten ditek hire lagunek?

        Orduan esan nion aspaldi ez nituela ikusten lagunak. Batzuk ezkonduta zeuden, besteren bat auskalo nora alde egina. — Gogoratzen al dun Martino?; taberna batean ezkondu zunan.

        Elkarrekin barre egin genuen Martinoren lepotik. — Guztiei gertatzen zaien —jarraitu nuen—. Elkarrekin hilabeteak, urteak pasatzen ditun, eta gero gertatzen dun. Zita bat huts egin, etxea aldatu, eta egunero ikusten zunan hori gero ez dakin nor den ere.

        Catek esan zidan gerraren errua zela.

        — Beti egon dun gerra hau —esan nion—. Denok gauden bakarrik egunen batean. Eta ez dun hain gauza txarra—. Berak oinetatik bururaino begiratu zidan.

        — Noiz edo behin haietako batekin aurkitzen naun.

        — Eta zer inporta zaik hiri? Hik ez duk ezer egin nahi eta bakarrik egon nahi duk.

        — Bai —esan nion—, gustatzen zaidan bakarrik egotea.

        Orduan Catek bere berri kontatu zidan. Esan zuen lan egiten egon zela, fabrika bateko langile, ostatuko zerbitzari eta udaleku batean begirale izan zela. Orain ospitalera joaten zen egunero, zerbitzua egitera. Nizza kaleko etxe zaharrak behea jo eta denak hil omen ziren, aurreko urtean.

        — Gau hartan —esan nion—, minduta geratu hintzen, Cate?

        Irribarre erdi batez begiratu zidan, erantzuna argitu gabe. Nik, tematuta nengoelako, beste ezergatik baino gehiago, esan nion: — Bueno, ezkondu haiz, bai ala ez?

        Burua geldiro mugitu zuen.

        «Ni baino zitalagoa izan duk norbait», pentsatu nuen berehala, eta esan: — Hirea al dun umea?

        — Eta nirea baduk ere, zer? —berak.

        — Lotsatzen al haiz?

        Sorbaldak kuzkurtu zituen, antzina bezala. Barrez ari zela uste nuen. Aldiz, ahots latz batez, honelaxe esan zuen poliki: — Utzi dezagun, Corrado. Ez diat gogorik. Utziko didak Corrado deitzen oraindik?

        Lasai geratu nintzen une hartan. Ulertu nuen Catek ez zuela ni berreskuratzeko asmorik, ulertu nuen bere bizitza zuela eta aski zitzaiola. Ez ote zuen gogor jokatuko eta umiliatuarena egingo, aspaldian bezala, eta ez ote zen oihuka hasiko, horixe zen beldurrez espero izan nuena. — Tuntuna —esan nion—. Nahi dunan bezala deitu—. Belbo ondora etorri zitzaidan eta garondotik heldu nion.

        Une hartan denak irteten hasi ziren etxe ilunetik, berriketan eta oihuka hitz eginez.

© Cesare Pavese

© itzulpenarena: Koldo Biguri