Cesare Pavese - Muinoko etxea

Muinoa esaten genuen aspaldian ere, itsasoa edo baso aldea esan genezakeen bezala. Arratsaldez itzultzen nintzen hara, iluntzen ari zen hiritik, eta niretzat ez zen besteak bezalako leku bat, gauzen alderdi bat baizik, bizimodu bat. Esaterako, ez nuen alderik ikusten muino haien eta umetan jokatu eta orain bizi naizen antzinako beste hauen artean: lurra beti malkartsu eta kiribila, landua eta landugabea, beti bideak, bordak, amildegiak. Arratsaldez igotzen nintzen hara, nik ere alarmen gaueko ikaratik ihes egingo banu bezala, eta bideak jendez irakiten zeuden, jende gaixoa, koltxoia bizikletan edo bizkarrean zeramatela, garrasika eta eztabaidaka, mutiri, sineskor eta alai, beharbada belardietan lo egitera alde egiten zuena.

Aldapan gora abiatu, eta denak ari ziren hiri kondenatuaz, gauaz eta arrisku hurbilez hizketan. Aspalditik han goian bizi nintzelarik, apurka-apurka beste bide batetik baztertzen eta urritzen ikusten nituen, eta halako batean ni bakarrik nindoan gora, hesiaren eta harresiaren artetik. Belarria erne nuela igotzen nintzen orduan, begiak zuhaitz ezagunetara altxatuz, gauzak eta lurra usainduz. Ez nuen nahigaberik, banekien gauean hiria osorik kiskal zitekeela, eta jendea hil. Amildegiak, landetxeak eta bidezidorrak lasai eta beti bezala esnatuko ziren goizean. Baratz gaineko leihotik goiza ikusten jarraituko nuen. Ohean egingo nuen lo, hori bai. Belardi eta basoetara ihesi iritsitakoak hirira jaitsiko ziren berriz, ni bezala, baina ni baino agortuago eta hotzak minduago ordea. Udan geunden, eta hirian bizi nintzeneko beste arratsalde batzuk gogoratzen nituen, ni ere ilundu eta dezente geroago kantuz edo barrez jaitsi eta mila argik muino eta errepidetik haranzko hiria zulatzen zituzteneko arratsaldeak. Hiriak argiz eginiko laku bat zirudien. Gaua hirian ematen genuen orduan. Ez genekien oso denbora laburra zela. Laguntasuna eta egunak eskuzabalki ematen genituen elkarretaratzerik hutsalenetan. Besteekin eta besteentzat bizi ginen, edo hala uste genuen.

Esan behar dut —ilusio luze baten istorio hau hasteko— gertatu zitzaidanaren errua ez zaiola gerrari leporatu behar. Aitzitik, gerrak salba nintzake oraindik, seguru nago. Gerra etorri zenean, aspaldi zen goiko landetxean bizi nintzela gela haiek errentan hartuta, baina lanak ez banindu Torinon geratzera behartu, nire aurrekoen etxera itzulia izango nintzen ordurako, beste muino hauen artera. Gerrak, bakarrik egoteko azken errezeloa baino ez zidan kendu, urteak eta bihotza bakarka jatekoa, eta halako egun batez ohartu nintzen Belbo zakur lodia zela, geratzen zitzaidan lagun min zintzo bakarra. Gerratearekin, zilegi izatera iritsi zen nor bere baitan ixtea, egunean egunekoarekin bizitzea, aukera galduen minez ez egotea. Baina bazirudien aspalditik itxaroten nuela nik gerra, etorriko zelakoan nengoela, gerra bat hain ezohiko eta neurgaitza non, neke handirik gabe, norberak kuzkurtu eta areago garrazten utzi egin baitzezakeen, hirien gaineko zeruan, muinoan etxera bidean. Orain, gertatzen zirenak ikusita, kexatu gabe, ia haietaz hitz egin gabe bizitzea jarrera duina iruditzen zitzaidan. Nire gaztaroaren amaierako arrangura isil moduko hark gordeleku bat eta zerumuga bat topatu zituen gerrarekin.

Gaur arratsaldean banindoan berriz muinoan gora; iluntzen ari zen, eta tontorrak gailentzen ziren harresiaz haraindi. Belbo, bidezidorrean kiribilduta, ohiko lekuan neukan zain, eta uluka entzuten nuen ilunpean. Dardarka eta atzaparka ari zen. Gero jauzi egin zidan gainera aurpegia ukitzearren, eta lasaitu nuen, hitzak esan nizkion, harik eta lurrera erori eta, aurrerantz korrika eginik, zoriontsu, enbor bat usnatzen geratu zen arte. Ohartu zenean bidezidorretik sartu ordez baso aldera jarraitzen nuela, pozez jauzi egin eta zuhaitz artera sartu zen. Ederra da muinoan alde batetik bestera ibiltzea zakurrarekin: ibilian goazela berak usnatu eta guretzat antzematen ditu sustraiak, gordelekuak, uharreak, bizitza ezkutuak, eta aurkikuntzen atsegina ugaltzen du gugan. Umetatik iruditzen zitzaidan basoan zakurrik gabe ibilita bizitzaren eta lurrean ezkutaturik dagoenaren zati handiegi bat galduko nuela.

Ilundu arte ez nuen landetxera itzuli nahi, bai bainekien Belbo eta bion etxekoandreak zain nituela ohi bezala haiekin berriketan jartzeko, eta eskaintzen zidaten arretaren eta afari hotzaren eta haien modu onen ordainetan, lagun hurkoarentzat gordeta neuzkan gerrari eta munduari buruzko iritzi bihurri zorrotzak jasotzeko. Batzuetan gerrako gorabehera berri batek, mehatxu batek, bonba eta garrez beteriko gau batek hizpidea ematen zien bi andreei, atean, baratzean, mahai inguruan nire aurrez aurre jartzeko, esan eta esan, harritu, oihu egiteko, ni argitara ateratzeko, nor nintzen jakiteko, haien parekoa nintzela aurkitzeko. Niri bakarka afaltzea gustatzen zitzaidan, argia itzalitako gelan, bakarrik eta ahaztua, belarriak erne, gauari adi, denboraren joan-etorria sumatuz. Ilunpean hiri urrunaren gainean alarmak orro egiten zuenean, nire lehen ikara amorruzkoa zen, galtzen zen lasaitasunagatik, eta beldurragatik, goi hartaraino iristen zen zalapartagatik, argi jada motelduak itzaltzen zituzten bi emakumeengatik, zerbait gogorra itxaron behar larriagatik, guzti horrengatik. Baratzera irteten ginen denok.

Bien artetik zaharra nahiago nuen, ama alegia, bere zabalean eta ajeetan zerbait lasaia, lurtarra zeramalako, eta norberak muino ilundu bat azalduko litzatekeen bezala imajina zezakeelako bonba azpian. Ez zen oso hiztuna, baina entzuten bazekien. Bestea, alaba, neskazaharra zen, berrogei bat urtekoa, zintzurreraino jantzia, hezurtsua, eta Elvira zuen izena. Gerra goi hartaraino iritsiko ote zen beldur bizi zen. Konturatu nintzen nitaz pentsatzen zuela antsiaz, eta esan ere egin zidan: sufritzen zuen hirian nengoen bitartean, eta behinola nire aurrean amak adarra jo zionean, Elvirak erantzun zuen gau eta egun geratu beharko nukeela haiekin, bonbek Torinoko beste puska bat apurtuz gero.

Belbo aurrera eta atzera zebilen korrika bidezidorrean eta basoan sartzera gonbidatzen ninduen. Baina arratsalde hartan nahiago izan nuen landarez soildutako maldako errebuelta batean geratu, ezin hobeki ikusten baitziren bertatik haran zabala eta mendi lepoak. Halaxe laket nuen muino handia, bizkar eta mendi-lepoz kiribildua, ilunpean. Antzina berdin zen, baina argi askok zulatzen zuten; bizimodu lasaia, gizonak etxeetan, atsedena eta pozaldiak. Orain ere batzuetan entzuten zen ahotsik lehertzen, norbait barrez urrun, baina iluntasun handiak pisua zuen, den-dena estaltzen zuen, eta lurra basamortu bihurtua zen berriro, bakarti, umetan ezagutu nuen bezalakoxea. Soro eta bideen atzean, giza jendearen etxeen atzean, oin azpian, lurraren antigoaleko bihotz grinagabea zegoen bere habian ilunpean, amildegietan bizi zen, sustraietan, ezkutuko gauzetan, haurtzaroko beldurretan. Haurtzaroko gogorapenekin atsegina hartzen hasia nintzen garai hartan. Esan liteke arrangura eta duda-muden azpian, bakarrik egoteko gogoaren azpian, lagun bat, adiskide bat, haur bat edukitzeko ume aurkitzen nuela neure burua. Bizi izan nintzen herria ikusten nuen berriz. Biok geunden bakarrik, umea eta biok. Orduko basoko aurkikuntzak bizitzen nituen berriro. Sufritzen nuen, bai, baina lagun hurkoa ezagutzen ez eta maite ez duenaren kopeta ilunarekin. Eta berriketa horrekin, konpainia egiten nion neure buruari. Bakarrik geunden biok.

Berriro ere arratsalde hartan ahots marmar bat zetorren maldan gora, kantuekin nahasturik. Beste isurkitik zetorren, inoiz ere jaitsi gabe nengoen leku hartatik, eta beste garai bateko deia zirudien, gaztaroko ahots bat. Gauez, mendizaleak bezala, muinoko bazterretan inurrien antzera zebiltzan iheslari ilarak ekarri zizkidan une batez gogora. Baina ez zen mugitzen, leku beretik zetorren beti. Bitxia zen pentsatzea ilunpe mehatxagarriaren azpian, hiri mututuaren aurrean, talde bat, familia bat, edonolako jendea egon zitekeela itxaronaldia barrez eta kantari gozatu nahirik. Kemena behar zenik ere ez nuen pentsatzen. Ekaina zen, gaua eder zerupean, aski zen norbere burua abandonatzen uztea; ni, aldiz, pozik nengoen nire egunetan benetako maitasunik ez trabarik ez nuelako, bakarrik nengoelako, inorekiko loturarik gabe. Orain iruditzen zitzaidan betidanik jakin nuela muino eta hiriaren arteko erresaka moduko horretara iritsiko ginela, asmo oro biharamunera, esnatu ondorenera mugatzen zuen etengabeko larritasun horretara, eta ia-ia esan egingo nuen, norbaitek entzun ahal izan balit. Baina bihotz lagun batek bakarrik entzun ahal izango zidan.

Belbok, ezpondan geldirik, zaunka egiten zien ahotsei. Lepokotik tira egin nion, isil erazi nuen, eta arreta handiagoz jarri nintzen adi. Ahots txolinduen artean garbirik ere bazen, bai eta emakumezko batena ere. Gero barre egin zuten, nahastu ziren batzuk besteekin, eta gizonezko ahots bat altxatu zen, bakarrean, ezinago eder.

Etorritako bidetik atzera egitekotan nintzelarik, neure artean esan nuen: «Baboa haiz gero! Zain dauzkak bi atsoak. Utz itzak itxaroten».

Kantariak zehazki non zeuden igartzen saiatzen nintzen ilunpean. «Beharbada ezagutzen duan jendea duk» esan nuen neure artean. Belbo hartu eta keinuak egin nizkion beste isurkirantz. Kantuaren esaldi bat murmuratu nuen ahopean, eta «Goazen» esan nion. Jauzi batez desagertu zen bera.

Orduan, ahotsak gidari harturik, bidezidorrean barrena abiatu nintzen.

"Cesare Pavese / Muinoko etxea" orrialde nagusia